{"id":2657,"date":"2022-03-10T10:13:07","date_gmt":"2022-03-10T06:13:07","guid":{"rendered":"https:\/\/borcali.org\/?p=2657"},"modified":"2022-03-10T10:13:08","modified_gmt":"2022-03-10T06:13:08","slug":"az%c9%99rbaycan-%c9%99d%c9%99biyyat-tarixciliyi-2020-2021-ci-ill%c9%99r-materiallari-%c9%99sasinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/borcali.org\/?p=2657","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCAN \u018fD\u018fB\u0130YYAT TAR\u0130X\u00c7\u0130L\u0130Y\u0130 (2020-2021-ci ill\u0259r materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda)"},"content":{"rendered":"<p><b><span style=\"color: #ff0000;\">Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><i>AMEA-n\u0131n professoru,<br \/>\nfilologiya elml\u0259ri doktoru<\/i><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\">AZ\u018fRBAYCAN \u018fD\u018fB\u0130YYAT TAR\u0130X\u00c7\u0130L\u0130Y\u0130<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #3366ff;\"><i>(2020-2021-ci ill\u0259r materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda)<\/i><\/span><\/b><\/p>\n<p>2020-ci il Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyind\u0259 \u0259sas\u0259n iki problem\u0259 diqq\u0259t y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n T\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259bi irsind\u0259 m\u0259rk\u0259zi yer tutmas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259ri \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131na aid t\u0259dqiqatlar f\u0259al h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. O biri t\u0259r\u0259fd\u0259n, aliml\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131 fasil\u0259siz \u0259d\u0259bi proses olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131ran t\u0259dqiqatlara geni\u015f yer ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. 2021-ci il Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi is\u0259 \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin qorunmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f t\u0259dbirl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Eyni zamanda, 2021-ci ild\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiqat\u0131na da x\u00fcsusi yer ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 2020-2021-ci ill\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarix\u00e7iliyini izl\u0259y\u0259rk\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259rin n\u0259z\u0259ri probleml\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259l\u0259ri diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r.<\/p>\n<p>1. T\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259bi irsind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi yer tutmas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259ri \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 \u0259ld\u0259 etm\u0259si milli \u015f\u00fcurun d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xartm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, bu \u00f6z\u00fcnu Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u00fcas\u0131r durumu v\u0259 tarixind\u0259 rolunun daha vac\u0131b olmas\u0131nda b\u00fcruz\u0259 vermi\u015fdir. \u018fd\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi d\u0259 istisna deyil. Bel\u0259 ki, 2020-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 daha \u0259h\u0259miyy\u0259tli xarakter da\u015f\u0131mas\u0131 \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cKitabi D\u0259d\u0259-Qorqud\u201d: yaz\u0131l\u0131 epos v\u0259 ya epopeya\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda, \u201cXaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131nda, \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201d on cildliyinin II v\u0259 III cildl\u0259rind\u0259 \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 daha \u0259h\u0259miyy\u0259tli xarakter da\u015f\u0131mas\u0131 Mahir\u0259 Quliyevan\u0131n \u201cM\u0259n kim\u0259m&#8230; Milli kimliyim v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259nginliyim \u0259d\u0259biyyatda\u201d, Tahir\u0259 M\u0259mm\u0259din \u201cMilli kimilik v\u0259 b\u0259dii m\u0259tn\u201d kitablar\u0131nda da \u0259ksini tap\u0131r. \u0130slam Q\u0259riblinin \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi: h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d\u00a0Hadinin, Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirilmi\u015f \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d enisklopediyas\u0131nda, G\u00fclb\u0259niz Babayevan\u0131n \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131 v\u0259 milli \u0259d\u0259bi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u201d, Mehman Qaraxano\u011flunun (\u018fliyev) \u201cMirz\u0259 C\u0259lil yan\u011f\u0131s\u0131\u201d kitablar\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin t\u0259dqiq edilm\u0259si d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u201cAz\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259lik biz\u0259 m\u0259lum olan ilk n\u00fcmun\u0259si\u201d hesab etdiyi \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d eposunu m\u00fck\u0259mm\u0259l \u0259d\u0259bi abid\u0259 adland\u0131r\u0131r: \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d \u2013 folklor motivl\u0259ri il\u0259 q\u0259dim d\u00f6vr o\u011fuz tayfalar\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f hadis\u0259l\u0259rin sintezi \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u00fck\u0259mm\u0259l \u0259d\u0259bi abid\u0259dir.\u201d Dastana yeni bax\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli bunu dastanda dini etiqad bax\u0131mdan \u00fc\u00e7 istiqam\u0259tin olmas\u0131na toxunark\u0259n d\u0259 \u0259ks etdirir: \u201cTotemizm, Tanr\u0131\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 \u0130slam\u201d. \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli dastanda o\u011fuzlar\u0131n aborigen olmalar\u0131n\u0131 vur\u011fulamaqla, t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u0259rk\u0259zi yer tutmalar\u0131na i\u015far\u0259 edir: \u201cinanc bax\u0131m\u0131ndan, y\u0259ni \u015faman\u00e7\u0131l\u0131qdan, totemizmd\u0259n \u2013 Tenqri\u00e7iliy\u0259 v\u0259 \u0130slama q\u0259d\u0259r o\u011fuz tayfalar\u0131n\u0131n ke\u00e7dikl\u0259ri t\u0259kam\u00fcl prosesl\u0259rinin vahid bir co\u011frafiyan\u0131 \u0259hat\u0259 etm\u0259si d\u0259 o\u011fuzlar\u0131n bu torpaqlara g\u0259lm\u0259 olmad\u0131qlar\u0131n\u0131, Qal\u0131n O\u011fuz Eli co\u011frafiyas\u0131n\u0131n o\u011fuzlar\u0131n d\u0259d\u0259-baba v\u0259t\u0259ni oldu\u011funu s\u00fcbut edir.\u201d \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u201cKitabi D\u0259d\u0259-Qorqud\u201d: yaz\u0131l\u0131 epos v\u0259 ya epopeya\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131n\u0131 \u015fifahi \u201ct\u0259kvariantl\u0131 b\u0259dii \u0259s\u0259r n\u00fcmun\u0259si\u201d v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ortaq ba\u015flan\u011f\u0131c d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259si kimi t\u0259qdim edir: \u201c&#8230;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201ddan Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c hadis\u0259si olaraq, milli \u0259d\u0259biyyat tariximizin start n\u00f6qt\u0259si kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259k olar.\u201d M\u00fc\u0259llif \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d eposunun janr\u0131n\u0131 konkret olaraq, \u201croman-epopeya\u201d olmas\u0131n\u0131 qeyd edir: \u201cUzun d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u015fifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 abid\u0259si, epos-dastan kimi t\u0259qdim olunmu\u015f \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d daha \u00e7ox Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m roman-epopeyad\u0131r.\u201d<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259dibi Xaqani \u015eirvani irsinin t\u0259dqiqin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f \u201cXaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d adl\u0131 elmi t\u0259dqiqat 2020-ci ili xarakteriz\u0259 edir. Kitabda \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin izl\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan bir \u00e7ox faktlar maraq k\u0259sb edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Avropa \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n bir s\u0131ra t\u0259hrifl\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, \u015fairin avtobioqrafiyas\u0131na aid yanl\u0131\u015fl\u0131qlara ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259si, M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van, Q\u0131z\u0131l Arslan, Xaqani \u015eirvani, Qivami M\u00fct\u0259rrizi, \u0130mad Xoyi, \u018fbub\u0259kr ibn-Xosrov \u0259l-Ustad v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumatlar v\u0259 s. \u201cXaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi v\u0259 ictimai fikrind\u0259 \u0259v\u0259zsiz rol oynam\u0131\u015f \u018ffz\u0259l\u0259ddin \u0130brahim \u018fli o\u011flu Xaqani \u015eirvaninin d\u00f6vr\u00fc, m\u00fchiti, h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259dqiq edilm\u0259si \u0259dibin Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda tutdu\u011fu m\u00f6vqeyinin g\u00f6st\u0259ricisidir. \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin Xaqani \u015eirvaninin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259c\u0259mi t\u00fcrk\u00fc olmas\u0131 v\u0259 d\u0259ric\u0259, y\u0259ni farsca \u0259s\u0259rl\u0259r q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmas\u0131 fakt\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 toxunmaqla, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n tarixiliyin\u0259 v\u0259 milliliyin\u0259 n\u0259z\u0259r yetirir: \u201c\u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqani \u015eirvani (1126-1199) \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u201c\u0259c\u0259mi t\u00fcrk\u00fc\u201d oldu\u011funu, lakin d\u0259ric\u0259 (fars dilind\u0259 &#8211; \u0130.H.) \u0259s\u0259rl\u0259r yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etmi\u015fdir.\u201d<br \/>\n2020-ci il Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin izl\u0259nilm\u0259sind\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201d on cildliyinin II v\u0259 III cildl\u0259rinin apar\u0131c\u0131 m\u00f6vqe tutmas\u0131 inkaredilm\u0259zdir. \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin bu cildl\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyini \u0259razi bax\u0131mdan vahid, \u00fcmumt\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fc t\u0259bli\u011f etm\u0259si il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u00fcmumt\u00fcrk aspektl\u0259rini, \u0259d\u0259biyyat\u0131n ke\u00e7diyi ortaq ba\u015flan\u011f\u0131c, intibah, orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat v\u0259 onun n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda elmi maraq oyad\u0131r. \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201d on cildliyinin ikinci cildi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n VII-X \u0259srl\u0259r v\u0259 XI-XII \u0259srl\u0259ri, y\u0259ni ortaq ba\u015flan\u011f\u0131c v\u0259 \u0130ntibah d\u00f6vrl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. Kitabda Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ortaq ba\u015flan\u011f\u0131c d\u00f6vr\u00fc VII-X \u0259srl\u0259r, intibah d\u00f6vr\u00fc is\u0259 XI-XII \u0259srl\u0259r kimi t\u0259qdim edilir. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u0130ntibah d\u00f6vr\u00fc il\u0259 yaranm\u0131\u015f m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoyulur, konkret olaraq, XI-XII \u0259srl\u0259r olmas\u0131 t\u0259qdim edilir. Kitabda \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d eposunun Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259si olmas\u0131 kimi m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilir. Orxon-Yenisey abid\u0259l\u0259rinin ortaq \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 kontekstind\u0259 inki\u015faf\u0131, VIII-XII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0259r\u0259b dilind\u0259 yaz\u0131b-yaratm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 \u015fairl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na n\u0259z\u0259r sal\u0131nmas\u0131 \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin \u00fcmumt\u00fcrk kontekstind\u0259 t\u0259dqiq edilm\u0259sidir. X\u0259tib T\u0259brizi, Nizami G\u0259nc\u0259vi v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131 da bu aspektd\u0259n t\u0259qdim edilir.<br \/>\n\u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin III cildi is\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n XII-XVI \u0259srl\u0259ri, y\u0259ni orta \u0259sl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n d\u00f6vrl\u0259rini Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyind\u0259 zaman v\u0259 co\u011frafi bax\u0131mdan vahid bir prosesin t\u0259rkibi kimi t\u0259qdim edir. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u201cOrta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131: anadilli \u0259d\u0259biyyat epoxas\u0131\u201d adl\u0131 t\u0259dqiqat\u0131nda \u0259d\u0259biyyat\u0131n Orta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259kl\u0259, bu m\u0259qamlar\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r. Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n XII-XVI \u0259srl\u0259ri \u0259hat\u0259 etm\u0259si m\u0259qam\u0131 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r: \u201cEhtimal ki, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tarixi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 oldu\u011fu kimi, orta \u0259srl\u0259r \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259sinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin c\u0131z\u0131lmas\u0131nda da ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259r v\u0259 \u0259d\u0259biyyatda ged\u0259n prosesl\u0259rd\u0259n birg\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259k daha m\u0259qbul yoldur. \u018fg\u0259r ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259rin v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n istiqam\u0259ti, xarakteri d\u0259yi\u015fmi\u015fs\u0259, onda bu proses d\u00f6vrl\u0259\u015fdirm\u0259d\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u0259d\u0259biyyat tarixinin d\u00f6vrl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r.\u201d Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda Orta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 d\u00f6vr\u00fc il\u0259 yaranm\u0131\u015f m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoyulmu\u015f, \u201cn\u0259 tarix, n\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259biyyat bax\u0131m\u0131ndan XVII-XVIII \u0259srl\u0259ri orta \u0259srl\u0259r\u0259 aid etm\u0259k do\u011fru deyildr\u201d fikri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k, konkret olaraq, XIII-XVI \u0259srl\u0259r olmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. III cildd\u0259 maraql\u0131 faktlardan biri d\u0259, XII-XIV \u0259srl\u0259rin bir \u00e7ox \u0259dibl\u0259rin ortaq \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 kontekstind\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259sidir. Kitabda anadilli \u0259d\u0259biyyat\u0131n formala\u015fmas\u0131 v\u0259 t\u0259kam\u00fcl\u00fcnd\u0259 xidm\u0259ti olmu\u015f \u0259dibl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si milli \u0259d\u0259biyyata yenid\u0259n bax\u0131\u015f\u0131 \u0259ks etdirir.<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarix\u00e7iliyind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 yer tutmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131na Mahir\u0259 Quliyevan\u0131n \u201cM\u0259n kim\u0259m&#8230; Milli kimliyim v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259nginliyim \u0259d\u0259biyyatda\u201d, Tahir\u0259 M\u0259mm\u0259din \u201cMilli kimilik v\u0259 b\u0259dii m\u0259tn\u201d kitablar\u0131nda rast g\u0259linir.<br \/>\nMahir\u0259 Quliyevan\u0131n \u201cM\u0259n kim\u0259m&#8230; Milli kimliyim v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259nginliyim \u0259d\u0259biyyatda\u201d kitab\u0131nda Nizami G\u0259nc\u0259vi, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi, \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na diqq\u0259t yetirilir. M\u00fc\u0259llif \u0259d\u0259biyyatlar\u0131n inki\u015faf yollar\u0131n\u0131n iki c\u0259h\u0259tinin olmas\u0131na v\u0259 bu c\u0259h\u0259tl\u0259ri \u0259d\u0259biyyat tarixinin \u00fc\u00e7 \u0259sas qola ayr\u0131lmas\u0131 faktlar\u0131 olmas\u0131na toxunur: \u201cS\u00f6zs\u00fcz ki, milli \u0259d\u0259biyyatlar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus inki\u015faf yollar\u0131, \u0259d\u0259bi n\u00f6vl\u0259ri, b\u0259dii-\u00fcslubi ifad\u0259 \u00fcsullar\u0131 v\u0259 poetik qurulu\u015fun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri vard\u0131r. Bu da \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131qda iki c\u0259h\u0259tin \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir:<br \/>\n1.\u00a0\u00dcmumi, m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k v\u0259 ox\u015far n\u0259z\u0259ri \u0259saslar, tipoloji yax\u0131nl\u0131qlar;<br \/>\n2.\u00a0Milli-yerli \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r, m\u0259nsub oldu\u011fu \u0259d\u0259bi-poetik sistem\u0259 xas \u00f6z\u0259llikl\u0259r v\u0259 kateqoriyalar.<br \/>\nBu iki c\u0259h\u0259t \u0259d\u0259biyyat tarixinin \u00fc\u00e7 \u0259sas qola ayr\u0131lm\u0131\u015f d\u00f6n\u0259ml\u0259rin\u0259 \u015famil edil\u0259 bil\u0259r:<br \/>\n1.\u00a0Mifologiya v\u0259 folklor d\u00f6n\u0259mi;<br \/>\n2.\u00a0Orta\u00e7a\u011f klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131;<br \/>\n3.\u00a0Yeni d\u00f6vr v\u0259 m\u00fcasir \u0259d\u0259bi proses.\u201d<br \/>\nTahir\u0259 M\u0259mm\u0259din \u201cMilli kimilik v\u0259 b\u0259dii m\u0259tn\u201d kitab\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi, romantizm, sosialist realizm n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131nda, \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyatlar\u0131nda milli kimlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259d\u0259biyyat kontekstind\u0259n t\u0259dqiq edilm\u0259si il\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir. \u018fs\u0259rd\u0259 Tahir\u0259 M\u0259mm\u0259d Nizami G\u0259nc\u0259vinin \u201cX\u0259ms\u0259\u201dsind\u0259 t\u00fcrk imicini \u0259ks etdir\u0259n obrazlar\u0131 \u0259sas\u0259n, iki qrupa ay\u0131rmas\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n \u00fcmumt\u00fcrk kontekstind\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yini \u0259ks etdirir: \u201ca) haqqa, ger\u00e7\u0259k e\u015fq\u0259 do\u011fru yol g\u00f6st\u0259r\u0259n t\u00fcrk g\u00f6z\u0259li, t\u00fcrki-p\u0259rizad, b) d\u00fcny\u0259vi m\u0259nada a\u011f\u0131l ver\u0259n, yol g\u00f6st\u0259r\u0259n t\u00fcrk\u201d.<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 daha \u0259h\u0259miyy\u0259t xarakter da\u015f\u0131mas\u0131 XIX \u0259srin sonu XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 yaz\u0131b-yaratm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan yazarlar\u0131n\u0131n h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259sind\u0259 davam etdirilir. \u0130slam Q\u0259riblinin \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi: h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131nda XX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus imzas\u0131 olan M\u0259h\u0259mm\u0259d\u00a0Hadinin \u201cH\u0259yat\u201d, \u201cF\u00fcyuzat\u201d, \u201c\u0130ttifaq\u201d. \u201cD\u0259bisitan\u201d, \u201cT\u0259z\u0259 h\u0259yat\u201d, \u201cSabah\u201d, \u201cT\u0259r\u0259qqi\u201d, \u201cS\u0259da\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan\u201d v\u0259 dig\u0259r bu kimi m\u0259tbu s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259ki \u0259d\u0259bi irsi, \u201cSabah\u201d, \u201cT\u0259nin\u201d, \u201cM\u0259htab\u201d kimi T\u00fcrkiy\u0259 m\u0259tbuat\u0131ndak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 s. \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 kontekstind\u0259 t\u0259dqiq edilir. \u0130slam Q\u0259ribli M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadini h\u0259m \u015fair, h\u0259m nasir, h\u0259m t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i, h\u0259m m\u0259tbuat sah\u0259sind\u0259 xidm\u0259ti olan m\u00fcxbir kimi t\u0259dqiq edir. Az\u0259rbaycan romantizminin yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olan M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin ke\u00e7diyi h\u0259yat yoluna i\u015f\u0131q sal\u0131nmas\u0131, 1905-1919-cu ill\u0259r d\u0259rc olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u00fcmumi m\u0259nz\u0259r\u0259sinin t\u0259qdimi \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin maraq dair\u0259sind\u0259dir. Monoqrafiyada M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadinin \u0259d\u0259biyyata g\u0259li\u015fin\u0259 t\u0259kan ver\u0259n amill\u0259r a\u00e7\u0131qlan\u0131r, q\u0259zet v\u0259 m\u0259cmu\u0259l\u0259rd\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131n\u0131r. \u018fn maraql\u0131s\u0131 is\u0259 \u0259dibin ictimaiyy\u0259t\u0259 m\u0259lum olmayan \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259si, \u0259s\u0259rl\u0259rinin filoloji d\u0259y\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, unudulmu\u015f v\u0259 ya diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u0259tninin b\u0259rpa edilm\u0259sidir. Bu m\u0259qamlar \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n izl\u0259nilm\u0259sin\u0259 yard\u0131m etm\u0259kl\u0259, \u0259dibin yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131n\u0131n unudulmamas\u0131n\u0131 t\u0259min edir. Kitabda 60-dan \u00e7ox orijinal \u015feir v\u0259 poetik t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, 120-d\u0259n art\u0131q publisistik v\u0259 b\u0259dii n\u0259sr n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiq edilm\u0259si \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin izl\u0259nilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<br \/>\n\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131n, mollan\u0259sr\u0259ddin\u015f\u00fcnasl\u0131q elmi m\u0259kt\u0259binin t\u0259dqiq edilm\u0259si Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 yer tuta bilm\u0259sini \u0259ks etdirir. G\u00fclb\u0259niz Babayevan\u0131n \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131 v\u0259 milli \u0259d\u0259bi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u201d kitab\u0131nda \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131n problematikas\u0131, klassik irs\u0259 v\u0259 folklora yarad\u0131c\u0131 m\u00fcnasib\u0259t \u0259ksini tap\u0131r. \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131nda \u0259ksini tapm\u0131\u015f m\u0259qal\u0259l\u0259r \u0259d\u0259biyyata yeni yana\u015fman\u0131n g\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131n yaln\u0131z \u0259d\u0259biyyat\u0131 deyil, c\u0259miyy\u0259ti d\u0259 daim yenil\u0259\u015fdirilm\u0259si ensiklopediyada \u0259ksini tap\u0131r: \u201cMollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7ilik \u2013 ictimai satira vasit\u0259si il\u0259 xalq\u0131n milli -m\u0259n\u0259vi \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin\u0259 nail olmaq, c\u0259miyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 v\u0259 yenil\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 xidm\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u201d \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259ti \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131 v\u0259 onun banisi Mirz\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tinin qorunmas\u0131, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 kifay\u0259tl\u0259nmir. \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131\u201d h\u0259m\u00e7inin, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquqluzad\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131 mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259rin d\u0259 ensiklopedik kitab\u0131d\u0131r: \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131\u201d &#8211; C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcn mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259rin \u00e7oxc\u0259h\u0259tli \u0259d\u0259bi &#8211; ictimai f\u0259aliyy\u0259tinin ensiklopedik kitab\u0131d\u0131r.\u201d<br \/>\nMehman Qaraxano\u011flunun (\u018fliyev) \u201cMirz\u0259 C\u0259lil yan\u011f\u0131s\u0131\u201d kitab\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil edilir. Mirz\u0259 C\u0259lilin 150 illik yubileyin\u0259 h\u0259diyy\u0259 olan kitab tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t v\u0259 \u0259dibl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Kitabda Mehman Qaraxano\u011flu C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131na n\u0259z\u0259r sald\u0131\u011f\u0131 kimi \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da geni\u015f t\u0259hlil obyektin\u0259 \u00e7evir\u0259 bilir. M\u00fc\u0259llif Mirz\u0259 C\u0259lilin \u018f.Haqverdiyev\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259r verm\u0259sin\u0259, \u018f.\u00a0Haqverdiyevin \u201cMolla N\u0259sr\u0259din\u201dd\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p>II\u00a0Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u2013 fasil\u0259siz \u0259d\u0259bi proses kimi<\/p>\n<p>Teymur \u018fhm\u0259dovun \u201cN\u0259riman N\u0259rimanov &#8211; h\u0259yat\u0131, m\u00fchiti v\u0259 \u0259d\u0259bi-b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131\u201d, \u201c\u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov\u201d, \u201cU\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli imzas\u0131\u201d v\u0259 s. kitablar\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf prosesinin m\u00fcxt\u0259lif tarixi zaman v\u0259 co\u011frafi \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n bir proses olmas\u0131 \u0259sasland\u0131r\u0131l\u0131r.<br \/>\nTeymur \u018fhm\u0259dovun \u201cN\u0259riman N\u0259rimanov &#8211; h\u0259yat\u0131, m\u00fchiti v\u0259 \u0259d\u0259bi-b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131\u201d monoqrafiyas\u0131 ictimai fikir tariximizd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n N\u0259riman N\u0259rimanov yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olma\u011fa imkan yarad\u0131r. Teymur \u018fhm\u0259dov \u0259dibin \u201cNadanl\u0131q\u201d, \u201cDilin b\u0259las\u0131, yaxud \u015eamdan b\u0259y\u201d, \u201cNadir \u015fah\u201d pyesl\u0259ri, \u201cBahad\u0131r v\u0259 Sona\u201d roman\u0131, \u201cPir\u201d, \u201cBir k\u0259ndin s\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti\u201d n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259ri haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim edir. Qeyd etm\u0259liyik ki, m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanova m\u00fcnasib\u0259t birm\u0259nal\u0131 olmamas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bu m\u00fcnasib\u0259t ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, onun siyasi f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259lidir: Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 siyasi m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131, \u201cg\u00fcn\u0259\u015fli\u201d Az\u0259rbaycana acl\u0131q g\u0259tirm\u0259si (Volga b\u00f6lg\u0259sind\u0259, kannibalizmin b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r f\u0259lak\u0259tli olmasa da), Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin payla\u015fmas\u0131 sazi\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259rk\u0259z xatirin\u0259 susmas\u0131 (N\u0259riman N\u0259rimanovun Qaraba\u011f\u0131n \u00f6zg\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almas\u0131nda rolu x\u00fcsusi vur\u011fulanmal\u0131d\u0131r), bir sinif olaraq, Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259rinin m\u0259hv edilm\u0259sin\u0259 g\u00f6z yummas\u0131, \u015eimali Az\u0259rbaycanla G\u00fcney Az\u0259rbaycan aras\u0131ndak\u0131 ziddiyy\u0259tli siyasi kursu d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259si v\u0259 s. B\u00fct\u00fcn ruhu il\u0259 beyn\u0259lmill\u0259l\u00e7i olan N\u0259riman N\u0259rimanov mill\u0259t\u00e7i ad\u0131 il\u0259 dam\u011falanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, N\u0259riman N\u0259rimanov m\u00fcsavat\u00e7\u0131 deyildir, ancaq onun Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi maraqlar\u0131n\u0131 qorumaq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259si M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin fikirl\u0259ri il\u0259 uzla\u015fan siyasi platforman\u0131n meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 t\u0259kan verdi. D\u0259rin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li bir insan olan N\u0259riman N\u0259rimanov \u015e\u0259rqd\u0259 sosialist inqilab\u0131n\u0131n c\u0259ngav\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi.<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarix\u00e7iliyinin izl\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan sovet d\u00f6vr yazarlar\u0131n\u0131n v\u0259 onlar\u0131n q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rin t\u0259dqiqata c\u0259lb edilm\u0259si \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov haqq\u0131nda \u201c\u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov\u201d kitab\u0131nda \u0259dibin elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na n\u0259z\u0259r sal\u0131n\u0131r. \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q elminin inki\u015faf tarixind\u0259ki rolu \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cYeni tipli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q n\u00fcmun\u0259si\u201d adl\u0131 \u00f6n s\u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ksini tap\u0131r: \u201c\u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun elmi f\u0259aliyy\u0259ti is\u0259 \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi il\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259\u00e7iliyin sintezi \u0259sas\u0131nda formala\u015f\u0131b inki\u015faf etmi\u015fdir.\u201d Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli h\u0259mkar\u0131n\u0131n elmi f\u0259aliyy\u0259tini y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir: \u201cbu m\u0259nada \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u0259d\u0259biyyat\u0131n n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 tarixini uzla\u015fd\u0131ran yeni tipli elmi istiqam\u0259tin \u0259sas yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biridir.\u201d<br \/>\n\u201cU\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli imzas\u0131\u201d adl\u0131 kitab Sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Xan\u0131mana \u018flib\u0259ylinin h\u0259yat yolu il\u0259 yana\u015f\u0131 poetik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201c&#8230;Az\u0259rbaycan u\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Abbas S\u0259hh\u0259tl\u0259 Zahid X\u0259lil aras\u0131nda x\u00fcsusi m\u0259rh\u0259l\u0259 t\u0259\u015fkil\u201d etm\u0259sin\u0259 v\u0259 \u201c&#8230;u\u015faq \u015feirimizi yeni ideyalar v\u0259 yaddaqalan obrazlarla\u201d z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259sin\u0259 toxunur.<br \/>\nC\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na diqq\u0259t bu \u0259d\u0259biyyat\u0131n vahid bir \u0259d\u0259bi prosesin t\u0259rkibi olmas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir. Solmaz Da\u015fd\u0259mirovan\u0131n \u201cP\u0259rvin Etisaminin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131 XX \u0259srin C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n olan P\u0259rvin Etisami, h\u0259m\u00e7inin Mirz\u0259 \u018fbd\u00fclh\u00fcseyn \u015euri B\u0259x\u015faye\u015fin haqq\u0131nda m\u0259lumat t\u0259qdim edir. Q\u0259vam\u00fcdd\u00f6vl\u0259 ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f Suri B\u0259x\u015faye\u015f h\u0259m P\u0259rvin Etisaminin anas\u0131 \u0130xtiyar\u00fcllm\u00fclk xan\u0131m\u0131n atas\u0131 idi. \u201cDivan\u0131\u201d T\u0259briz Milli Kitabxanas\u0131nda olan \u015euri B\u0259x\u015faye\u015fin \u201c\u015euri\u201d v\u0259 ya \u201cQ\u0259vvam\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 tan\u0131nan \u0259dibl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>III\u00a0Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin qorunmas\u0131<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin qorunmas\u0131, tarixi Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 \u00f6zg\u0259l\u0259rinin sahib \u00e7\u0131xmas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si 2021-ci ild\u0259 daha f\u0259al xarakter da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 2021-ci il \u00f6lk\u0259d\u0259 \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi \u0130li\u201d elan edilmi\u015fdir. \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cB\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami G\u0259nc\u0259vi\u201d kitab\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan, n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259sind\u0259n, \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259ki \u00f6lk\u0259 reall\u0131qlar\u0131ndan v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n b\u0259hs edir. G\u00f6vh\u0259r Bax\u015f\u0259liyevan\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vinin etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti haqq\u0131nda rus dilind\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u201c\u042d\u0442\u043d\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u0438\u0434\u0435\u043d\u0442\u0438\u0447\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u041d\u0438\u0437\u0430\u043c\u0438 \u0413\u044f\u043d\u0434\u0436\u0435\u0432\u0438\u201d (\u201cNizami G\u0259nc\u0259vinin etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti\u201d) kitab\u0131nda \u015fairin milli m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilir. \u018flimuxtar Muxtarovun \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi obraz\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda\u201d monoqrafiyas\u0131 \u015fairin obraz\u0131n\u0131n b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda nec\u0259 inikas edilm\u0259sini t\u0259dqim edir.<br \/>\nH\u0259mi\u015f\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olan Nizami G\u0259nc\u0259vinin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vinin Az\u0259rbaycan \u015fairi olmas\u0131 tezisi \u0259ksini tap\u0131r. \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin Az\u0259rbaycan, t\u00fcrk, rus, ingilis, \u00e7in, alman v\u0259 g\u00fcrc\u00fc dill\u0259rind\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u201cB\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, Teymur K\u0259rimlinin \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi v\u0259 tarix\u201d, N\u00fc\u015fab\u0259 Arasl\u0131n\u0131n rus dilind\u0259 \u201cNizami v\u0259 t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d, \u018fziza\u011fa N\u0259c\u0259fzad\u0259nin transliterasiya etdiyi M\u0259mm\u0259d \u018fl\u0259kb\u0259rovun \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d, Nail\u0259 S\u0259m\u0259dovan\u0131n \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan transfoneliterasiya edib n\u0259\u015fr\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201cOrdubadi M\u0259mm\u0259d S\u0259id. Nizaminin d\u00f6vr\u00fc v\u0259 h\u0259yat\u0131 (m\u0259qal\u0259l\u0259r toplusu &#8211; II kitab)\u201d, X\u0259lil Yusiflinin \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, Seyf\u0259ddin Rzasoyun \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi: etnogenez v\u0259 mifologiya\u201d, X\u0259lil Yusiflinin, Samir Pi\u015fnamazzad\u0259nin, Elnur H\u0259s\u0259novun h\u0259mm\u00fc\u0259llif olduqlar\u0131 \u201cNizami G\u0259nc\u0259vinin \u015f\u0259c\u0259r\u0259 tarixi\u201d, Eldar \u018fmirovun rus dilind\u0259 \u201c\u015eairlik \u015f\u00f6hr\u0259tinin k\u00f6lg\u0259sind\u0259 qalm\u0131\u015f m\u00fct\u0259f\u0259kkir: Nizami G\u0259nc\u0259vinin elmi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc haqq\u0131nda\u201d, Sirac\u0259ddin Hac\u0131n\u0131n \u201cNizami G\u0259nc\u0259vinin \u201cYeddi g\u00f6z\u0259l\u201d m\u0259sn\u0259visinin \u015f\u0259rhi (II kitab), \u018flimuxtar Muxtarovun \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi obraz\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda\u201d v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin kifay\u0259t q\u0259d\u0259r yeni v\u0259 ya t\u0259krar n\u0259\u015fr hesab edil\u0259n kitablar\u0131nda bu tezisin ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u015fahidi oluruq.<br \/>\nAkademik G\u00f6vh\u0259r Bax\u015f\u0259liyevan\u0131n \u201c\u042d\u0442\u043d\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u0438\u0434\u0435\u043d\u0442\u0438\u0447\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u041d\u0438\u0437\u0430\u043c\u0438 \u0413\u044f\u043d\u0434\u0436\u0435\u0432\u0438\u201d (\u201cNizami G\u0259nc\u0259vinin etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti\u201d) kitab\u0131nda yaln\u0131z \u00f6z\u00fcn\u00fcn deyil, tan\u0131nm\u0131\u015f Nizami t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n fikirl\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k, \u015fairin etnik m\u0259nsubiyy\u0259tini \u0259sasland\u0131rmas\u0131 da maraq k\u0259sb edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130ran \u015fairi v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131 S\u0259id N\u0259fisinin fikirl\u0259ri bir daha Nizami G\u0259nc\u0259vinin Az\u0259rbaycan \u015fairi olmas\u0131 haqq\u0131nda fikirl\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir: \u201cNizami fars \u015fairi deyil, o, Az\u0259rbaycan m\u00fchitind\u0259 ya\u015fay\u0131b-yarad\u0131b v\u0259 onun \u015feirl\u0259ri fars \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131lmazd\u0131r\u201d. Kitabda \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q tarix\u00e7iliyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n bir \u00e7ox m\u0259qamlara ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilir. M\u00fc\u0259llif \u201cs\u0259bki-Az\u0259rbaycani\u201d adlanan Az\u0259rbaycan \u00fcslubunun f\u0259rql\u0259nm\u0259sin\u0259, Q\u0259tran T\u0259brizi, Xaqani \u015eirvani, \u018fbul-\u00dcla G\u0259nc\u0259vi, F\u0259l\u0259ki \u015eirvani kimi \u015fairl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 bu \u00fcslubun farsca yazan, ancaq etnik Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri olan \u015fairl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda rast g\u0259linm\u0259si vur\u011fulan\u0131r.<br \/>\nNizami G\u0259nc\u0259vi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n t\u0259dqiqatlar\u0131ndan biri d\u0259 filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru \u018flimuxtar Muxtarovun \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi obraz\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda\u201d monoqrafiyas\u0131d\u0131r. Monoqrafiya dahi \u015fairin obraz\u0131n\u0131n b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda nec\u0259 inikas edilm\u0259sin\u0259 elmi n\u0259z\u0259r sal\u0131r. M\u00fc\u0259llif Nizami G\u0259nc\u0259vi obraz\u0131n\u0131n \u0259d\u0259biyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn n\u00f6v v\u0259 janrlar\u0131nda \u0259ksini tapmas\u0131n\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131r. M\u00fc\u0259llif Nizami G\u0259nc\u0259vinin b\u0259dii obraz\u0131n\u0131 formala\u015fd\u0131ran ilkin \u0259d\u0259bi qaynaqlar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irir.<br \/>\nAkademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin Nizami G\u0259nc\u0259vinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan, n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259sind\u0259n, \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259ki \u00f6lk\u0259 reall\u0131qlar\u0131ndan v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259n \u201cB\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi Nizami G\u0259nc\u0259vi\u201d kitab\u0131 t\u00fcrk, ingilis, rus, alman, \u00e7in, polyak, g\u00fcrc\u00fc, ukrayna v\u0259 bolqar dill\u0259rind\u0259 t\u0259qdim edilir. Nizami G\u0259nc\u0259vinin h\u0259yat\u0131, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u015e\u0259rq renessans\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si kimi m\u00f6vzular\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n kitab \u015e\u0259rq \u0130ntibah\u0131n\u0131n Q\u0259rb \u0130ntibah\u0131ndan \u0259vv\u0259l yaranmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131q-a\u015fkar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim edir: \u201c\u018fn\u0259n\u0259 v\u0259 novatorluq bax\u0131m\u0131ndan \u015e\u0259rq m\u00fcs\u0259lman intibah\u0131 il\u0259 Q\u0259rb xristian renessans\u0131 bir-biril\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. \u015e\u0259rq intibah \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n meydana \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 b\u0259dii obrazlarla Q\u0259rb renessans\u0131n\u0131n apar\u0131c\u0131 obrazlar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 b\u0259nz\u0259rlikl\u0259r onlar\u0131 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Renessans bax\u0131\u015flar\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lirs\u0259, h\u0259min q\u0259hr\u0259manlar\u0131 ay\u0131ran c\u0259h\u0259tl\u0259r is\u0259 \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzind\u0259ki f\u0259rqlilikl\u0259rd\u0259n do\u011fur.\u201d<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin qorunmas\u0131 \u0259vv\u0259l n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rin t\u0259krar n\u0259\u015fr edilm\u0259sind\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Sovet d\u00f6vr \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n klassik \u015fairi S\u0259m\u0259d Vur\u011fun haqq\u0131nda Qurban Bayramovun \u201cVur\u011fun poeziyas\u0131\u201d v\u0259 \u201cS\u0259m\u0259d Vur\u011fun \u2013 lirik q\u0259hr\u0259man v\u0259 zaman\u201d (S\u0259m\u0259d Vur\u011fun poeziyas\u0131nda lirik q\u0259hr\u0259man)\u201d kitablar\u0131 t\u0259krar n\u0259\u015fr n\u00fcmun\u0259l\u0259ridir. Qurban Bayramovun \u201cVur\u011fun poeziyas\u0131\u201d kitab\u0131 1976-c\u0131 ild\u0259, \u201cS\u0259m\u0259d Vur\u011fun \u2013 lirik q\u0259hr\u0259man v\u0259 zaman\u201d (S\u0259m\u0259d Vur\u011fun poeziyas\u0131nda lirik q\u0259hr\u0259man)\u201d kitab\u0131 1986-c\u0131 ild\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. Kitablardan S\u0259m\u0259d Vur\u011fun poeziyas\u0131nda irik q\u0259hr\u0259man\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl yolu, lirik q\u0259hr\u0259man\u0131n yetkinliyi, lirik q\u0259hr\u0259man problemi v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumatlar \u0259ld\u0259 edilir.<br \/>\n\u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi fikri v\u0259 H\u00fcseyn Cavid\u201d monoqrafiyas\u0131n\u0131n III cildind\u0259 \u015fair v\u0259 dramaturq H\u00fcseyn Cavid Sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi deyil, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan d\u00f6vr\u00fcn \u015fairi kimi t\u0259qdim edilir. \u015eairin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f t\u0259dqiqatlar, publisistik yaz\u0131lar H\u00fcseyn Cavidin ictimai-f\u0259ls\u0259fi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259qdim edir. \u015eairin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ictimai-siyasi, tarixi m\u00f6vzularda yazd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259ri, t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck v\u0259 turan\u00e7\u0131l\u0131qla ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259ri, v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 da \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Fasil\u0259siz \u0259d\u0259bi prosesin t\u0259rkib hiss\u0259si olan Sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259si olmas\u0131na baxmayaraq, H\u00fcseyn Cavidin \u0259d\u0259bi irisinin qorunmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n i\u015f kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259lidir.<br \/>\nA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin anadan olmas\u0131n\u0131n 200 illik yubileyi qeyd olunmas\u0131 da Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. M\u0259h\u0259rr\u0259m Qas\u0131ml\u0131n\u0131n \u201cA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 dastan-r\u0259vay\u0259tl\u0259r\u201d kitab\u0131 \u00e7ox\u0259srlik folklor \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259r\u0259k, itirilmi\u015f m\u0259kanlardak\u0131 \u0259d\u0259bi irsin qorunmas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan milli \u0259d\u0259biyyat v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 \u0259d\u0259bi m\u00fchitinin t\u0259dqiq edilm\u0259si tarixi bax\u0131mdan Az\u0259rbaycan m\u0259kanlar\u0131nda formala\u015fm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyyat\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. H\u0259m\u00e7inin tarixi m\u0259kanlar\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. Q\u0259dim tarix\u0259, z\u0259ngin m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 malik olan, ictimai v\u0259 \u0259d\u0259bi-estetik fikrimizin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rolu olan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 \u0259d\u0259bi m\u00fchitinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 t\u0259dqiq edilm\u0259si Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi bax\u0131m\u0131ndan vacib amill\u0259rd\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin anadan olmas\u0131n\u0131n 200 illik yubileyinin qeyd olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259r\u0259ncam bu bax\u0131mdan \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<br \/>\nZ\u0259ng\u0259zur v\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 \u0259d\u0259bi m\u00fchitinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si V\u0259t\u0259n, torpaq itkisinin a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 izl\u0259rin unudulmamas\u0131n\u0131, maddi-m\u0259n\u0259vi abid\u0259l\u0259rimizin qorunmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. Tarixi \u0259razimiz olan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 folkorunun Az\u0259rbaycan folklorunun x\u0259zin\u0259sin\u0259 daxil olmaqla yana\u015f\u0131, \u00fcmumAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 bax\u0131m\u0131ndan, xalq\u0131n m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259ti, etnoqrafik yadda\u015f\u0131d\u0131r. Etnoqrafik yadda\u015f\u0131n qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n tarixi yadda\u015f\u0131ndan s\u00fcz\u00fcl\u00fcb g\u0259l\u0259n, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sini \u0259ks etdir\u0259n folklor n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin d\u0259 qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, t\u0259dqiq edilm\u0259si z\u0259ruri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. M\u0259h\u0259rr\u0259m Qas\u0131ml\u0131n\u0131n \u201cA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 dastan-r\u0259vay\u0259tl\u0259r\u201d kitab\u0131nda a\u015f\u0131q s\u0259n\u0259tind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus imzas\u0131, z\u0259ngin poetik irsi olan A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r haqq\u0131nda dastan-r\u0259vay\u0259t yer al\u0131r. Kitabda milli \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yer tutmu\u015f A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin h\u0259yat\u0131, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda s\u00f6z a\u00e7an 30-a yax\u0131n dastan-r\u0259vay\u0259t t\u0259qdim edilir. T\u0259qdim edilmi\u015f dastan-r\u0259vay\u0259tl\u0259rin bir qismi xalq ruhuyla s\u0259sl\u0259\u015f\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259r yaratm\u0131\u015f a\u015f\u0131\u011f\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda, bir qismi is\u0259 onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Dastan-r\u0259vay\u0259tl\u0259rd\u0259 xronoloji-bioqrafik \u0259hvalatlar\u0131n, xalq t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcnd\u0259n yaranm\u0131\u015f A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259r, s\u0259f\u0259rl\u0259r \u0259ksini tap\u0131r.<\/p>\n<p>IV\u00a0\u00dcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiqat\u0131<\/p>\n<p>2021-ci ild\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiq edilm\u0259si diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nm\u0131r. Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib olunmu\u015f Yunus \u018fmr\u0259nin \u201cSalam olsun\u201d (\u201cDivan\u201d) kitab\u0131ndak\u0131 \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cYunus \u018fmr\u0259 dastan\u0131\u201d adl\u0131 \u00f6n s\u00f6z\u00fc, \u018fbd\u00fclbaqi G\u00f6lp\u0131narl\u0131n\u0131n \u201cYunusun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011f\u201d (1971) v\u0259 Mustafa Tat\u00e7\u0131n\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u015feirin\u0259 s\u00f6zba\u015f\u0131\u201d (2021) ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u00fcmumt\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck aspektind\u0259n maraq do\u011furur.<br \/>\nYunus \u018fmr\u0259nin v\u0259fat\u0131n\u0131n 700-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcnd\u0259 UNESCO t\u0259r\u0259find\u0259n elan edilmi\u015f \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u0130li\u201d Az\u0259rbaycanda da geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildi. Onu vur\u011fulamaq laz\u0131md\u0131r ki, \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u0130li\u201dnin ke\u00e7irilm\u0259si bir daha onu diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131 ki, \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn vahid bir \u0259d\u0259bi m\u00fchit formala\u015fmal\u0131d\u0131r. Yunus \u018fmr\u0259 \u0259traf\u0131nda ged\u0259n m\u00fcbahis\u0259l\u0259r bunu daha qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks etdir\u0259 bilir. Yeddi \u0259srd\u0259n art\u0131q bir d\u00f6vr ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f oldu\u011fu b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rinin dili az\u0259rbaycanl\u0131 oxucusu \u00fc\u00e7\u00fcn tam anla\u015f\u0131lan Yunus \u018fmr\u0259 \u0259traf\u0131nda elmi m\u00fcbahis\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 davam etm\u0259kd\u0259dir. \u018fdibin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259r verilm\u0259si, biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rinin dilinin anla\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olmas\u0131 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7\u0131r. \u018fdibin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Yunus \u018fmr\u0259ni \u00f6z milli \u0259d\u0259biyyatlar\u0131na aid etm\u0259l\u0259ri d\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259ndir. Yunus \u018fmr\u0259nin q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rinin dilinin m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk dilli xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir.<br \/>\nT\u0259s\u0259vv\u00fcf t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi t\u00fcrkdilli \u0259d\u0259biyyata t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015f Yunus \u018fmr\u0259nin do\u011fum v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc, harada anadan olmas\u0131 v\u0259 v\u0259fat etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r m\u00fcbahis\u0259 do\u011furmaqdad\u0131r. Bu da \u0259dibin konkret olaraq, Az\u0259rbaycan v\u0259 ya t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131na aid olmas\u0131 \u0259traf\u0131nda m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00fcbahis\u0259l\u0259r par\u0259k\u0259nd\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olan \u0259dibin q\u0259brinin h\u0259m Az\u0259rbaycanda, h\u0259m d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 olmas\u0131 faktlar\u0131n\u0131n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verm\u0259kd\u0259dir. Sovet \u0130ttifaq\u0131 zaman\u0131 milli d\u0259y\u0259rl\u0259rimiz\u0259 sahib \u00e7\u0131xa bilm\u0259diyimiz bir d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Yunus \u018fmr\u0259y\u0259 sahib \u00e7\u0131xmas\u0131 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin m\u0259hv olmad\u0131\u011f\u0131na bir i\u015far\u0259dir.<br \/>\nAmma Yunus \u018fmr\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fctali\u0259 etdikd\u0259, \u0259min olursan ki, \u0259dibin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin dialektl\u0259rin\u0259 aid olan s\u00f6zl\u0259rl\u0259 z\u0259ngindir. Yeddi \u0259sr bundan \u0259vv\u0259l istifad\u0259 etdiyi s\u00f6zl\u0259r bu g\u00fcn Az\u0259rbaycanda, G\u00fcrc\u00fcstanda, Da\u011f\u0131standa ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n dilind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir. Az\u0259rbaycan dialektinin Q\u0259rb qrupuna daxil olan \u015fiv\u0259 v\u0259 l\u0259hc\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 daha \u00e7ox rast g\u0259linm\u0259si, q\u0259brinin Qaxda yerl\u0259\u015fm\u0259si bel\u0259 \u0259sas \u00e7\u0131xarma\u011fa imkan verir ki, Yunus \u018fmr\u0259 qarapapaql\u0131lar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u0259kanda ya\u015fay\u0131b yaratm\u0131\u015fd\u0131r. O, \u201ct\u0259r\u0259k\u0259m\u0259-qarapapax a\u011fz\u0131\u201dnda yaz\u0131b yaratm\u0131\u015f \u0259dibdir.<br \/>\nYunus \u018fmr\u0259nin v\u0259fat\u0131n\u0131n 700-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcnd\u0259 UNESCO t\u0259r\u0259find\u0259n elan edilmi\u015f \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u0130li\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, AMEA-n\u0131n akademik Ziya B\u00fcnyadov ad\u0131na \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunda ke\u00e7irilmi\u015f \u201c21-ci \u0259srd\u0259 Yunus \u018fmr\u0259ni anlamaq\u201d m\u00f6vzusunda Beyn\u0259lxalq Yunus \u018fmr\u0259 Simpoziumunda akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cYunus \u018fmr\u0259 zirv\u0259si\u201d, akademik G\u00f6vh\u0259r Bax\u015f\u0259liyevan\u0131n \u201c\u018fsrl\u0259rd\u0259n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 s\u0259sl\u0259n\u0259n Yunus \u018fmr\u0259\u201d, Salid\u0259 \u015e\u0259rifovan\u0131n \u201cT\u0259r\u0259k\u0259m\u0259-qarapapax a\u011fz\u0131\u201dnda yaz\u0131b-yaratm\u0131\u015f \u0259dib: Yunus \u018fmr\u0259\u201d, S\u0259ad\u0259t \u015e\u0131x\u0131yevan\u0131n \u201cYunus v\u0259 N\u0259siminin \u201cm\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k\u201d \u015feirl\u0259ri\u201d, R\u0259na Rzayevan\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 m\u0259n\u0259viyyat\u0131\u201d, Xuraman H\u00fcmm\u0259tovan\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u015feirind\u0259 d\u00fcnya modelinin poetik funksionall\u0131\u011f\u0131\u201d, Barat Osmanovan\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u015feirl\u0259rind\u0259 ilahi e\u015fq\u201d, Mustafa Tatc\u0131n\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259y\u0259 m\u00fcq\u0259ddim\u0259\u201d, Leyla \u0130pek\u00e7inin \u201cYunus\u00e7a ya\u015famaq, sevm\u0259k v\u0259 yaratmaq\u201d, Nurullah \u00c7\u0259tinin \u201cYunus \u018fmr\u0259d\u0259 birlik fikri\u201d, Mustafa \u00d6z\u00e7elikin \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259ki mesajlar\u201d, Tolqa Keskinin \u201cYunus \u018fmr\u0259d\u0259 m\u0259na dilinin in\u015fas\u0131nda iqtisadi metaforalar\u201d, H\u0259midullah Baltabayevin \u201cYunus \u018fmr\u0259 v\u0259 \u00f6zb\u0259k divan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda xoca \u018fhm\u0259t Y\u0259s\u0259vinin t\u0259sirl\u0259ri\u201d, Z\u00fcleyxa Rahmanovan\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 ilahiliyind\u0259 m\u00fcr\u015fid obraz\u0131\u201d, H\u00fclkaroy Baltabayevan\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 v\u0259 Mehmet Akif \u018frsoy \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 m\u0259rif\u0259t qavramlar\u0131\u201d v\u0259 s. m\u00f6vzularda m\u0259ruz\u0259 v\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015flar \u0259dibin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 platformas\u0131nda ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yarada bildi.<br \/>\nNizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif ill\u0259rd\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f divan n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 olunmaqla t\u0259rtib olunmu\u015f Yunus \u018fmr\u0259nin \u201cSalam olsun\u201d (\u201cDivan\u201d) kitab\u0131 da Yunus \u018fmr\u0259 ilin\u0259 t\u00f6hf\u0259dir. Kitabda akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cYunus \u018fmr\u0259 dastan\u0131\u201d adl\u0131 \u00f6n s\u00f6z\u00fc, \u018fbd\u00fclbaqi G\u00f6lp\u0131narl\u0131n\u0131n \u201cYunusun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011f\u201d (1971) v\u0259 Mustafa Tat\u00e7\u0131n\u0131n \u201cYunus \u018fmr\u0259 \u015feirin\u0259 s\u00f6zba\u015f\u0131\u201d (2021) ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0259d\u0259biyyat tarixi\u00e7iliyin vahid bir \u0259d\u0259bi m\u00fchitd\u0259, \u00fcmumt\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck aspektind\u0259n izl\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u015f\u0259rait yaratd\u0131.<\/p>\n<p>V\u00a0\u018fd\u0259biyyat tarix\u00e7iliyinin n\u0259z\u0259ri probleml\u0259rinin t\u0259dqiqi<\/p>\n<p>Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyevin \u201cRomantizm: t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc, probleml\u0259ri, \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri\u201d m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00fch\u00fcm yer tutan romantizm problemini t\u0259dqiq edir. Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev romantizmi d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 milli \u0259d\u0259biyyat kontekstind\u0259 t\u0259qdim edir. Az\u0259rbaycan romantizminin sosrealizm m\u0259rh\u0259l\u0259sini geni\u015f t\u0259dqiq obyektin\u0259 \u00e7evirir, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n ke\u00e7diyi inki\u015faf tarixini canland\u0131r\u0131r. Romantizmin XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015fa \u00e7atmamas\u0131n\u0131, m\u0259hz sosrealizm d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl etm\u0259si amilini g\u00f6st\u0259rir. H\u0259m\u00e7inin, Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev Az\u0259rbaycan romantizmini XX \u0259sr hadis\u0259si kimi q\u0259bul etmir, milli romantizmin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 XIX \u0259sr\u0259 gedib \u00e7\u0131xmas\u0131na toxunur. Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev sentimentall\u0131\u011f\u0131 romantizmin t\u0259zah\u00fcrl\u0259rind\u0259n biri hesab edir: \u201cBu bax\u0131mdan romantizmin t\u0259zah\u00fcrl\u0259rind\u0259n olan sentimentall\u0131q bu d\u00f6vr\u00fcn \u0259d\u0259biyyat\u0131nda da bu v\u0259 ya dig\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.\u201d Timu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev \u0130.\u00a0Qutqa\u015f\u0131nl\u0131n\u0131n \u201cR\u0259\u015fid b\u0259y v\u0259 S\u0259ad\u0259t xan\u0131m\u201d, A.Bak\u0131xanovun \u201cKitabi-\u018fsg\u0259riyy\u0259\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rini romantik \u0259s\u0259rl\u0259r kimi t\u0259qdim edir. Az\u0259rbaycan milli romantizminin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tarixini H\u00fcseyn Cavid, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, Abbas S\u0259hh\u0259t, Abdulla \u015eaiq, C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131, \u018fliabbas M\u00fcznib, \u018fbd\u00fclxaliq C\u0259nn\u0259ti v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259rimizin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda izl\u0259yir.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u201cMolla P\u0259nah olan Vaqif\u201d kitab\u0131nda XVIII \u0259sr \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n\u0131 \u015fair v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi Molla P\u0259nah Vaqif \u0259d\u0259biyyatda erk\u0259n realizm \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n banisi kimi t\u0259qdim edilir. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli t\u0259dqiqatda \u015fairin h\u0259yat\u0131, m\u00fcasirl\u0259ri il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 b\u00fct\u00f6v \u015f\u0259kild\u0259 diqq\u0259t yetirir. Kitabda h\u0259m\u00e7inin \u0259dibin ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259ti, b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, XVII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda ba\u015f ver\u0259n ke\u00e7id prosesl\u0259ri, realist meyll\u0259rin Molla P\u0259nah Vaqifin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda zirv\u0259 n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7atmas\u0131, erk\u0259n realizm \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n banisi olmas\u0131 v\u0259 kimi bir s\u0131ra m\u0259qamlara ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilir. M\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n erk\u0259n realizm sad\u0259c\u0259 t\u0259may\u00fcl kimi deyil, \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yan kimi t\u0259qdim edilir: \u201cErk\u0259n realizm \u2013 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda realist h\u0259r\u0259kat\u0131n t\u0259m\u0259li, b\u00fcn\u00f6vr\u0259sidir. Erk\u0259n realizm \u2013 sad\u0259c\u0259 t\u0259may\u00fcl deyil, \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus ideya-estetik prinsipl\u0259ri olan \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yand\u0131r.\u201d \u201cMolla P\u0259nah olan Vaqif\u201d kitab\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ke\u00e7diyi inki\u015faf yolu \u0259ks etdir\u0259 bilir.<br \/>\n\u201cXaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d kitab\u0131nda akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli Xaqani \u015eirvaninin q\u0259sid\u0259 janr\u0131na yeni poetik formalar g\u0259tirm\u0259sin\u0259 toxunur, \u201cH\u0259bsiyy\u0259\u201d , \u201cQ\u0259sideyi-\u015finiyy\u0259\u201d kimi q\u0259sid\u0259l\u0259ri il\u0259 q\u0259sid\u0259nin f\u0259rqli bir formas\u0131n\u0131 yaratmas\u0131n\u0131 qeyd edir. Xaqani \u015eirvaninin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda m\u00fch\u00fcm yer tutmu\u015f poema janr\u0131na toxunan akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli qeyd edir ki, \u201cXaqaninin poemalar\u0131 liro-epik janrda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 o, bu janr\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur.\u201d Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u0259dibin \u201cT\u00f6hf\u0259t\u00fcl-\u0130raqeyn v\u0259 zubt\u0259t\u00fcn-n\u0259vazir\u201d (1157) poemas\u0131n\u0131 \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda ilk b\u0259dii n\u0259sr n\u00fcmun\u0259si hesab olun\u201dmas\u0131na toxunur. \u018fdibin \u201cM\u0259dain x\u0259rab\u0259l\u0259ri\u201d (1176-1177) poemas\u0131n\u0131 \u201cgeni\u015f m\u0259nada xarabazara \u00e7evrilmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u0259rsiy\u0259si\u201d olmas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259ylinin \u0259vv\u0259lki ill\u0259rd\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n d\u00f6vrl\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259na\u0259tl\u0259ri metodoloji bax\u0131mdan daha da inki\u015faf etdirilmi\u015fdir. \u00d6z\u00fcn\u00fc \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201d on cildliyinin II, III, IV cildl\u0259rinin \u00f6n s\u00f6zl\u0259rind\u0259 v\u0259 dig\u0259r o\u00e7erkl\u0259rind\u0259 \u0259ksini tap\u0131r.<br \/>\n2021-ci ild\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015f \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin IV cildi \u201cErk\u0259n yeni d\u00f6vr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 (XVII-XVIII \u0259srl\u0259r)\u201d n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. \u201cErk\u0259n yeni d\u00f6vr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda b\u0259dii n\u0259sr\u201d, \u201cXVII \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d v\u0259 \u201cXVIII \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d b\u00f6lm\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin IV cildi XVII-XVIII \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 milli \u0259d\u0259biyyat tarixinin ayr\u0131ca bir inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259si kimi t\u0259qdim edir. XVII \u0259sr is\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 orta \u0259sr romantik \u0259d\u0259bi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259n yeni d\u00f6vr\u00fcn realist \u0259d\u0259biyyat\u0131na haz\u0131rl\u0131q m\u0259rh\u0259l\u0259si kimi g\u00f6st\u0259rilir. \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin IV cildind\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n m\u0259qam is\u0259 erk\u0259n realizm \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131n\u0131n t\u0259qdimidir. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi\u201dnin IV cildinin \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda erk\u0259n realizm d\u00f6vr\u00fc (XVII-XVIII \u0259srl\u0259r)\u201d adl\u0131 icmal\u0131nda XVII-XVIII \u0259srl\u0259r \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259xas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini ayad\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r, \u201cklassik romantik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin yekunu v\u0259 yeni realist \u0259d\u0259biyyat\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olan tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259\u201d hesab edir. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli \u0259dibl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir: \u201cSaib T\u0259brizi F\u00fczulid\u0259n sonrak\u0131, Vaqifd\u0259n \u0259vv\u0259lki poeziyan\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131, romantik \u015feiri realist \u0259d\u0259biyyata do\u011fru y\u00f6nl\u0259ndir\u0259n novatordur\u201d, \u201cM.P.\u00a0Vaqifin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 xalq \u015feiri v\u0259 yaz\u0131l\u0131 poeziya aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rq aradan qalx\u0131b\u201d v\u0259 s. Akademik \u0130sa H\u0259bibb\u0259yli realizm c\u0259r\u0259yan\u0131na yeni m\u00fcnasib\u0259tini d\u0259 \u0259ks etdir\u0259 bilir: \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixinin bu m\u0259rh\u0259l\u0259si erk\u0259n yeni d\u00f6vr v\u0259 ya erk\u0259n realizm d\u00f6vr\u00fc adland\u0131r\u0131l\u0131r. &#8230;XVII \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 erk\u0259n realizmin haz\u0131rl\u0131q d\u00f6vr\u00fc, XVIII \u0259sr \u0259d\u0259biyyat\u0131 is\u0259 milli realist \u0259d\u0259biyyat\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yetkin \u00e7a\u011f\u0131&#8230; Erk\u0259n yeni d\u00f6vr \u2013Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n XVII-XVIII \u0259srl\u0259r m\u0259rh\u0259l\u0259sinin ad\u0131, erk\u0259n relaizm is\u0259 h\u0259min m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 XVIII \u0259srd\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f \u0259d\u0259bi c\u0259r\u0259yan\u0131n t\u0259yinat\u0131d\u0131r.\u201d Erk\u0259n realizmin bel\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyin\u0259 diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ldir.<\/p>\n<p><strong>\u018fd\u0259biyyat:<\/strong><\/p>\n<p>\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131, Bak\u0131, \u201cElm\u201d, 2020.<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi. 10-IV . Bak\u0131, \u201cElm\u201d, 2021<br \/>\nAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi. On cildd\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc cild. Orta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 (XII-XVI \u0259srl\u0259r). Bak\u0131, Elm, 2020.<br \/>\n\u018flimuxtar Muxtarov. Nizami G\u0259nc\u0259vi obraz\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda. G\u0259nc\u0259, \u201cElm\u201d, 2021.<br \/>\n\u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. Bak\u0131. \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nG\u00fclb\u0259niz Babayeva .\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131 v\u0259 milli \u0259d\u0259bi d\u0259y\u0259rl\u0259r. Bak\u0131 , \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nXaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. \u201cKitabi D\u0259d\u0259-Qorqud\u201d: yaz\u0131l\u0131 epos v\u0259 ya epopeya. Bak\u0131, Elm, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259binin ensiklopediyas\u0131\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 \u00d6n s\u00f6z \/\/ \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d ensiklopediyas\u0131, Bak\u0131, \u201cElm\u201d, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. B\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi Xaqani \u015eirvani. Xaqani \u015eirvaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. Orta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131: anadilli \u0259d\u0259biyyat epoxas\u0131 \/\/ Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi. On cildd\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc cild. Orta \u0259srl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 (XII-XVI \u0259srl\u0259r). Bak\u0131, Elm, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. U\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli imzas\u0131 haqq\u0131nda s\u00f6z \/\/ U\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli imzas\u0131. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\n\u0130sa H\u0259bibb\u0259yli. Yeni tipli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q n\u00fcmun\u0259si \/\/ \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dov. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. Bak\u0131. \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\n\u0130slam Q\u0259ribli \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi: h\u0259yat\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nMahir\u0259 Quliyeva. M\u0259n kim\u0259m&#8230; Milli kimliyim v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259nginliyim \u0259d\u0259biyyatda. Bak\u0131. \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nMehman Qaraxano\u011flu (\u018fliyev). Mirz\u0259 C\u0259lil yan\u011f\u0131s\u0131. Bak\u0131. M\u00fccr\u00fc N\u0259\u015friyyat\u0131, 2020.<br \/>\nSolmaz Da\u015fd\u0259mirova. P\u0259rvin Etisaminin h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131. Bak\u0131, \u201cUlu\u201d \u0130KF.2020.<br \/>\nTahir\u0259 M\u0259mm\u0259d. Milli kimlik v\u0259 b\u0259dii m\u0259tn. Bak\u0131. \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nTeymur \u018fhm\u0259dov. N\u0259riman N\u0259rimanov (h\u0259yat\u0131, m\u00fchiti v\u0259 \u0259d\u0259bi-b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u011f\u0131. Bak\u0131, \u201cNurlar\u201d N\u0259\u015friyyat-Poliqrafiya M\u0259rk\u0259zi, 2020.<br \/>\nTimu\u00e7in \u018ff\u0259ndiyev. Romantizm: t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc, probleml\u0259ri, \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri: monoqrafiya. Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr, 2020.<br \/>\nU\u015faq \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Xan\u0131mana \u018flib\u0259yli imzas\u0131. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2020.<br \/>\nYunus \u018fmr\u0259 dastan\u0131. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 t\u0259hsil\u201d, 2021.<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><b>ZiM.Az<\/b><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><b><span style=\"color: #ff0000;\">Salid\u0259 \u015e\u018fR\u0130FOVA<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #ff0000;\"><i>AMEA-n\u0131n professoru,<br \/>\nfilologiya elml\u0259ri doktoru<\/i><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\">AZ\u018fRBAYCAN \u018fD\u018fB\u0130YYAT TAR\u0130X\u00c7\u0130L\u0130Y\u0130<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #3366ff;\"><i>(2020-2021-ci ill\u0259r materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda)<\/i><\/span><\/b><\/p>\n<p>2020-ci il Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyind\u0259 \u0259sas\u0259n iki problem\u0259 diqq\u0259t y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n T\u00fcrk xalqlar\u0131 \u0259d\u0259bi irsind\u0259 m\u0259rk\u0259zi yer tutmas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259ri \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131na aid t\u0259dqiqatlar f\u0259al h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. O biri t\u0259r\u0259fd\u0259n, aliml\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131 fasil\u0259siz \u0259d\u0259bi proses olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131ran t\u0259dqiqatlara geni\u015f yer ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. 2021-ci il Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat tarix\u00e7iliyi is\u0259 \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi irsinin qorunmas\u0131 v\u0259 dig\u0259r xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f t\u0259dbirl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si d<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2656,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2657","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xbr-xtti"],"views":465,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2657","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2657"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2657\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2658,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2657\/revisions\/2658"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2656"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2657"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2657"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2657"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}