{"id":2649,"date":"2022-03-01T11:30:32","date_gmt":"2022-03-01T07:30:32","guid":{"rendered":"https:\/\/borcali.org\/?p=2649"},"modified":"2022-03-01T11:41:06","modified_gmt":"2022-03-01T07:41:06","slug":"gurcustanin-turk-m%c9%99ns%c9%99li-etnotoponoml%c9%99ri-tarix-muasir-v%c9%99ziyy%c9%99t-v%c9%99-g%c9%99l%c9%99c%c9%99k-i-hiss%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/borcali.org\/?p=2649","title":{"rendered":"G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponoml\u0259ri: tarix, m\u00fcasir v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #ff0000;\"><b>AVC\u0130YA-n\u0131n \u201cBOR\u00c7ALI S\u00d6HB\u018fTL\u018fR\u0130\u201d Layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 professor Asif Hac\u0131l\u0131<br \/>\nv\u0259 Bor\u00e7al\u0131 \u0259silli dil\u00e7i alim, filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na AAHM-in ba\u015f m\u00fc\u0259llimi<br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 M\u0259d\u0259d q\u0131z\u0131 \u00c7obanovan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponoml\u0259rinin tarixi, m\u00fcasir v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f m\u00fckalim\u0259ni t\u0259qdim edirik.<\/b><\/span><\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, Siz \u2013 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli alimi, pedaqoqu, ictimai xadimi M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun \u00f6vlad\u0131 v\u0259 onun bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnasl\u0131q elmi yolunu davam etdir\u0259n v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r alim, ziyal\u0131s\u0131n\u0131z. El\u0259c\u0259 d\u0259 istedadl\u0131 bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnas alim M\u00fc\u015ffiq Bor\u00e7al\u0131n\u0131n bac\u0131s\u0131s\u0131n\u0131z. Siz dissertasiyan\u0131z\u0131 h\u0259m elmi, h\u0259m milli, h\u0259m ictimai-tarixi bax\u0131mdan vacib m\u00f6vzuya \u2013 G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk \u0259silli toponiml\u0259r\u0259 h\u0259sr etmisiniz. Y\u0259qin ki, yurdumuzun d\u0259y\u0259rli xan\u0131m ziyal\u0131s\u0131, istedadl\u0131 alimi kimi, formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131z ail\u0259 v\u0259 t\u0259hsil m\u00fchitinin bu m\u00f6vzuya g\u0259lm\u0259yinizd\u0259 b\u00f6y\u00fck rolu olub. \u201cBor\u00e7al\u0131 s\u00f6hb\u0259tl\u0259ri\u201d layih\u0259mizin bu m\u00fczakir\u0259sini d\u0259 m\u0259hz bu m\u00f6vzuya h\u0259sr etm\u0259k ist\u0259rdik. Toponimika m\u00f6vzusu \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li, dil v\u0259 dild\u0259nk\u0259nar amill\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b probleml\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. S\u0259rh\u0259dl\u0259rin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin, dinl\u0259rin, dill\u0259rin qov\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n, m\u00fcxt\u0259lif xalqlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Bor\u00e7al\u0131da bu m\u0259s\u0259l\u0259 x\u00fcsusil\u0259 aktuald\u0131r.<br \/>\n<b><br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>Asif m\u00fc\u0259llim, \u0259vv\u0259la bu d\u0259v\u0259t\u0259 v\u0259 bel\u0259 bir vacib m\u00f6vzunun m\u00fczakir\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 Siz\u0259 minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildiri\u0259m. B\u0259li, bir \u00e7ox dild\u0259nk\u0259nar, tarixi, ictimai, siyasi amill\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Bor\u00e7al\u0131da bu m\u0259s\u0259l\u0259 olduqca aktuald\u0131r. Bu aktuall\u0131q h\u0259m d\u0259 xalqlararas\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Qon\u015fu v\u0259 dig\u0259r xalqlarla siyasi-iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin, inteqrasiyan\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n haz\u0131rk\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259si humanitar elm sah\u0259l\u0259rinin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 dil\u00e7iliyin qar\u015f\u0131s\u0131nda aktual probleml\u0259rin h\u0259llini t\u0259l\u0259b edir. Bel\u0259 aktual probleml\u0259rd\u0259n biri d\u0259 t\u00fcrk m\u0259d\u0259ni sisteminin tarixi-estetik mahiyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n c\u0259h\u0259tl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n, q\u0259dim az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rin, onlar\u0131n g\u0259lm\u0259 v\u0259 getm\u0259 co\u011frafiyalar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayan etnotoponiml\u0259rin tarixi-co\u011frafi kontekst daxilind\u0259 linqvistik-tipoloji x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin t\u0259dqiq edilm\u0259sidir. Bu bax\u0131mdan z\u0259ngin v\u0259 r\u0259ngar\u0259ng bir sistem\u0259 \u0259saslanan v\u0259 Az\u0259rbaycan onomastikas\u0131n\u0131n q\u0131raqda, y\u0259ni ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259td\u0259ki arealda m\u00fc\u0259yy\u0259n bir lay\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk etnotoponiml\u0259rinin toplanmas\u0131, onlar\u0131n yaranmas\u0131nda rol oynayan ekstralinqvistik faktorlar\u0131n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, qurulu\u015f v\u0259 m\u0259zmun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin, etimoloji v\u0259 \u0259razi c\u0259h\u0259tl\u0259rinin t\u0259hlili minillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 h\u0259min torpaqlarda ya\u015fayanlar\u0131n etnik v\u0259 dil m\u0259nsubiyy\u0259tinin a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259 bil\u0259r. Q\u0259dim g\u00fcrc\u00fc, rus, Az\u0259rbaycan v\u0259 dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f 500-d\u0259n \u00e7ox etnonim qruplar, dem\u0259k olar ki, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n aborigen t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rd\u0259 k\u0259nd, da\u011f, \u00e7\u00f6l, d\u00fcz, d\u0259r\u0259, yataq, t\u0259p\u0259, qaya, \u00e7ay, bulaq, g\u00f6l v\u0259 s. adlar\u0131nda da\u015fla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, ke\u00e7\u0259k birba\u015fa m\u00f6vzumuza \u2013 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin\u0259 v\u0259 onlar\u0131n linqvistik, y\u0259qin ki, h\u0259m d\u0259 tarixi-m\u0259n\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259ri \u0259hat\u0259li v\u0259 \u00e7oxlayl\u0131 anlay\u0131\u015fd\u0131r, burada q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259 Qafqazda iz qoymu\u015f, sonradan tarixd\u0259n silinmi\u015f hun (onoqur, ono\u011fuz), x\u0259z\u0259r, q\u0131p\u00e7aq, bulqar v\u0259 dig\u0259r bir \u00e7ox t\u00fcrk boylar\u0131, Erk\u0259n Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f ikinci ax\u0131n o\u011fuz v\u0259 q\u0131p\u00e7aq soylar\u0131 v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259z\u0259ld\u0259n burada ya\u015fam\u0131\u015f, bu g\u00fcn d\u0259 ya\u015fayan, g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rinin \u201cyeni t\u00fcrkl\u0259r\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 toplumdan f\u0259rql\u0259ndir\u0259r\u0259k, \u201cbizim (yerli) t\u00fcrkl\u0259r \u2013 bunt\u00fcrkl\u0259r\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 toplumla ba\u011fl\u0131 tarixi adlar\u0131 ay\u0131ra bil\u0259rik. Haz\u0131rda Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Ah\u0131skada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f t\u00fcrk \u0259halinin \u00f6z\u0259yi d\u0259 m\u0259hz bu \u0259z\u0259li yerli t\u00fcrkl\u0259rdir. Siz t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131za \u0259saslanaraq dey\u0259 bil\u0259rsinizmi, G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk etnotoponiml\u0259ri bu f\u0259rqli tarixi-etnik laylar\u0131 \u0259ks etdirirmi? Yaxud bu toponiml\u0259r tarix boyu \u00e7ul\u011fa\u015f\u0131b, etnik differensiall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirib v\u0259 haz\u0131rda sad\u0259c\u0259 \u00fcmumi \u201ct\u00fcrk etnotoponiml\u0259rind\u0259n\u201d dan\u0131\u015fmaq daha s\u0259m\u0259r\u0259lidir? Dig\u0259r t\u0259t\u0259fd\u0259n, burada s\u0131rf dil\u00e7ilik bax\u0131m\u0131ndan da \u00e7ox z\u0259ngin v\u0259 \u00e7oxlayl\u0131 materialla rastla\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>B\u0259li, haql\u0131s\u0131n\u0131z, m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan etnotoponimik lay\u0131n t\u0259rkib v\u0259 strukturu olduqca m\u00fcxt\u0259lifdir. Etnooykonim, etnooronim v\u0259 etnohidroniml\u0259rin t\u0259rkib v\u0259 qurulu\u015funda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n tarixi dil elementl\u0259rini t\u0259hlil etm\u0259k, semasioloji-etimoloji ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 etnooykoniml\u0259rin n\u00fcv\u0259sind\u0259 ba\u015f vermi\u015f d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri meydana \u00e7\u0131xarmaq, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n etnik laylar\u0131 \u2013 xalq, q\u0259bil\u0259, tayfa, n\u0259sil, tir\u0259 miqrasiyalar\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan bel\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Bu is\u0259, art\u0131q dil\u00e7ilik anlam\u0131ndan \u00e7\u0131xaraq, tarix, co\u00f6rafiya, etnogenez, etnik prosesl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 son n\u0259tic\u0259d\u0259 m\u00fcasir milli kimlik \u015f\u00fcuru m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>B\u0259li, b\u00fct\u00fcn bunlar, toponimiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, q\u0259dim Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi ke\u00e7mi\u015fi, sosial durumu, m\u0259d\u0259ni tarixi \u015f\u0259raiti, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat h\u0259yat\u0131 v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 bu \u0259razid\u0259ki n\u0259sill\u0259rin etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti haqq\u0131nda geni\u015f informasiya m\u0259nb\u0259yin\u0259 \u00e7evrilir. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki etnotoponiml\u0259rin tarix, co\u011frafiya v\u0259 dil\u00e7ilik elml\u0259rinin inteqrasiyas\u0131 fonunda sistemli \u015f\u0259kild\u0259 ekstralinqvistik faktorlar, areal x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla tarixi-linqvistik, leksik-semantik, qrammatik-struktur modell\u0259rinin t\u0259dqiqi, ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin, eyni zamanda, t\u00fcrkologiyan\u0131n b\u0259zi qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kimi, \u00e7oxlu sayda etnotoponiml\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si siyas\u0259tin\u0259 d\u0259 t\u0259r\u0259fimizd\u0259n m\u00fcnasib\u0259t bildirilm\u0259si olduqca aktuall\u0131q k\u0259sb ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Son d\u0259r\u0259c\u0259 vacib bir m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 toxundunuz, t\u00fcrk etnotoponiml\u0259rinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si \u201ctorpa\u011f\u0131m\u0131zla h\u0259ms\u0259rh\u0259d olan torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n\u201d ham\u0131s\u0131nda art\u0131q iki \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki, intensiv \u015f\u0259kild\u0259 gedir. M\u00fcxt\u0259lif yer adlar\u0131, co\u011frafi obyektl\u0259r, relyef v\u0259 sair\u0259nin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si son n\u0259tic\u0259d\u0259 tarix haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sin\u0259, ke\u00e7mi\u015fimizin q\u0131s\u0131rla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 s\u00f6hb\u0259t yaln\u0131z k\u0259nd adlar\u0131ndan deyil, bir \u00e7ox dig\u0259r co\u011frafi v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u0259d\u0259ni obyektl\u0259rd\u0259n getm\u0259lidir. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259 nec\u0259dir?<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki etnoniml\u0259r \u0259sas\u0131nda \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015f etnooykoniml\u0259r, etnooroniml\u0259r v\u0259 etnohidroniml\u0259r \u00e7ox z\u0259ngin leksik-semantik, morfoloji v\u0259 sintaktik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir. H\u0259min etnotoponiml\u0259rin formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 ekstralinqvistik faktorlar\u0131n, linqvistik amill\u0259rin t\u0259dqiqi, eyni zamanda, onlar\u0131n yaranma v\u0259 formala\u015fma d\u00f6vr\u00fc v\u0259 yollar\u0131n\u0131, m\u0259n\u015f\u0259yini, t\u00fcrkdilli xalqlar ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259ki paralell\u0259rin, h\u0259m\u00e7inin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259 siyas\u0259tinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si olduqca \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n az\u0131 v\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, buradak\u0131 fiziki-co\u011frafi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259sini verm\u0259k v\u0259 onlar\u0131n formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 ekstralinqvistik faktorlar\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq t\u0259l\u0259b olunur. Eyni zamanda \u0259n q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, qaynaq v\u0259 m\u0259x\u0259zl\u0259rd\u0259, r\u0259smi v\u0259 qeyri-r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc kitablar\u0131nda \u0259ksini tapan etnotoponiml\u0259ri d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k, \u0259razid\u0259 m\u00f6vcud olan t\u00fcrkm\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin yaranma yollar\u0131n\u0131 v\u0259 \u00fcsullar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, co\u011frafi terminl\u0259rin etnotoponim yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 rolunu g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Regionun etnotoponiml\u0259rinin m\u0259n\u015f\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, etnooykoniml\u0259rin, etnooroniml\u0259rin, etnohidroniml\u0259rin leksik-semantik t\u0259rkibini t\u0259yin etm\u0259k d\u0259 \u00f6z yerind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>\u018fslind\u0259 bir institut m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin h\u0259ll ed\u0259c\u0259yi b\u00f6y\u00fck bir t\u0259dqiqat proqram\u0131n\u0131 t\u0259qdim etdiz. Ancaq xahi\u015f ed\u0259rdim ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259nin yaln\u0131z m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r deyil, geni\u015f k\u00fctl\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 aktual oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alaq v\u0259 \u00e7ox i\u015fl\u0259tdiyiniz etnonim m\u0259fhumunu bir q\u0259d\u0259r a\u00e7\u0131qlayas\u0131n\u0131z.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0\u201cEtnonim\u201d yunan s\u00f6z\u00fc olub, \u201ctayfa, n\u0259sil, tir\u0259, soy, etnik qrup, xalq v\u0259 ya mill\u0259t ad\u0131\u201d m\u0259nas\u0131ndad\u0131r. Etnoniml\u0259rin \u0259sas funksiyalar\u0131ndan biri d\u0259 toponim yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etm\u0259sidir. Y\u0259ni etnotoponim etnonimd\u0259n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n onun n\u00f6vl\u0259ri olan etnooykonim, etnooronim, etnoantroponim v\u0259 etnohidronimd\u0259n yaranan co\u011frafi ad anlam\u0131ndad\u0131r. Onomastika il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olub, q\u0259bil\u0259, tayfa, n\u0259sil, tir\u0259, etnik qrup, xalq v\u0259 mill\u0259t ad\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n elm sah\u0259si etnonimika adlan\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Bel\u0259likl\u0259, etnotoponiml\u0259r v\u0259 dig\u0259r t\u00f6r\u0259m\u0259 adlar birba\u015fa xalq\u0131n ke\u00e7mi\u015fi, tarixi, varl\u0131\u011f\u0131, bu g\u00fcn\u00fc v\u0259 h\u0259m d\u0259 sabah\u0131 il\u0259 ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Tam \u015f\u0259kild\u0259 ba\u011flan\u0131r. Toponimik ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 xalq\u0131n q\u0259dim tarixinin, iqtisadi-siyasi h\u0259yat\u0131n\u0131n, m\u0259i\u015f\u0259tinin, etnoqrafiyas\u0131n\u0131n, mifologiyas\u0131n\u0131n v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqa sah\u0259l\u0259rinin tayfa adlar\u0131ndan t\u00f6r\u0259n\u0259n etnotoponiml\u0259rd\u0259 \u0259ks olunmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. Ayd\u0131n olur ki, tayfa, tir\u0259, n\u0259sil, q\u0259bil\u0259 adlar\u0131ndan t\u00f6r\u0259n\u0259n yer-yurd adlar\u0131 dig\u0259r qrupdan olan toponiml\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha q\u0259dimdir. Tarix\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir etnos hans\u0131 \u0259raziy\u0259 q\u0259d\u0259m qoyub m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fsa, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, h\u0259min \u0259raziy\u0259 \u00f6z ad\u0131n\u0131 vermi\u015f v\u0259 bel\u0259likl\u0259 d\u0259, h\u0259min b\u00f6lg\u0259nin toponimiyas\u0131nda \u00f6z d\u0259rin izl\u0259rini buraxm\u0131\u015fd\u0131r. Bu bax\u0131mdan qon\u015fu G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 el\u0259 bir b\u00f6lg\u0259 yoxdur ki, orada t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u0259sas\u0131nda formala\u015fan etnotoponiml\u0259r\u0259 rast g\u0259linm\u0259sin. Tarixi faktlar, paleotoponiml\u0259r d\u0259 s\u00fcbut edir ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rd\u0259 Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n n\u0259sil, tayfa, q\u0259bil\u0259 adlar\u0131 m\u00fchafiz\u0259 olunmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, bu dedikl\u0259rinizd\u0259n ayd\u0131n olur ki, Sizin t\u0259dqiqat\u0131n x\u00fcsusil\u0259 maraql\u0131 t\u0259r\u0259fi G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259rin bizim \u00fcc\u00fcn \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan aspektd\u0259 \u2013 etnonim \u0259sasl\u0131 topnoniml\u0259r \u00fczr\u0259 apar\u0131lmas\u0131d\u0131r. Y\u0259ni s\u00f6hb\u0259t sad\u0259c\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r yolla G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisin\u0259 ke\u00e7mi\u015f t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259rind\u0259n deyil, m\u0259hz burada ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrk toplumlar\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 etnotoponiml\u0259rd\u0259n gedir. Siz t\u0259dqiqat\u0131n\u0131zda elmi fikr\u0259 v\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259riniz\u0259 \u0259saslanaraq, tayfa v\u0259 n\u0259sil adlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 formala\u015fan toponiml\u0259ri tarixi bax\u0131m\u0131ndan daha q\u0259dim hesab edirsiniz. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 x\u00fcsusi qrup t\u0259\u015fkil ed\u0259n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnoponiml\u0259rin t\u0259dqiqi bununla bizim etnik m\u0259n\u015f\u0259yimizin, burada t\u00fcrkl\u00fck tarixin ayd\u0131nla\u015fmas\u0131na xidm\u0259t edir. Bel\u0259 olduqda, hans\u0131 t\u00fcrk etnoslar\u0131, etnoniml\u0259ri bu \u0259razil\u0259rd\u0259 t\u00fcrk etnotoponiml\u0259rinin yaranmas\u0131nda daha f\u0259al rol oynay\u0131b. Bu etnoslar hans\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n burada yurd sal\u0131b v\u0259 sair\u0259 bu kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259nizi xahi\u015f edirik.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>Ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259 eram\u0131z\u0131n ilk ill\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcrc\u00fcstana g\u00fccl\u00fc ax\u0131n\u0131, \u0259n \u0259lveri\u015fli inzibati, strateji, \u0259h\u0259miyy\u0259tli yerl\u0259ri tutduqlar\u0131, q\u00fcdr\u0259tli m\u00f6vqel\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015fhur olduqlar\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. III \u0259srd\u0259 bunt\u00fcrkl\u0259rin, IV \u0259srd\u0259 hunlar\u0131n, V \u0259srd\u0259 onoqurlar\u0131n, VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin, VI-VIII \u0259srl\u0259r q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n, XI \u0259srd\u0259 yeni q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n, XI \u0259srd\u0259 o\u011fuz-s\u0259lcuqlar\u0131n v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkdilli tayfa v\u0259 tayfa birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin indiki G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisin\u0259 bir-birinin ard\u0131nca g\u0259l\u0259r\u0259k m\u0259skunla\u015fmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, bu da regiondak\u0131 etnotoponimik m\u0259nz\u0259r\u0259nin kompleks, o c\u00fcml\u0259d\u0259n dilxarici faktorlar n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla t\u0259dqiqini olduqca z\u0259ruril\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Siz t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259rin t\u0259dqiqind\u0259 linqvistik ara\u015fd\u0131rmaya kompleks yana\u015fm\u0131\u015f v\u0259 dild\u0259n k\u0259nar amill\u0259ri d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 alm\u0131s\u0131n\u0131z. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 iki c\u0259h\u0259ti \u2013 etnotoponiml\u0259rd\u0259 h\u0259m dilxarici amill\u0259rin rolunun \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin vacibliyini, h\u0259m d\u0259 bu ara\u015fdr\u0131malar\u0131n \u00fcmum\u0259n etnogetik t\u0259dqiqatlarda rolunu qeyd edirsiniz. Bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bax\u0131m\u0131ndan bu m\u0259s\u0259l\u0259nin aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259rdiniz, biz y\u0259qin ki, burada ya\u015fayan qon\u015fu xalqlara, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 qarda\u00e7 g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131na m\u0259xsus etnotoponiml\u0259ri d\u0259 qeyd etm\u0259li v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259ri d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>El\u0259dir ki var. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki etnotoponiml\u0259ri m\u0259n\u015f\u0259 bax\u0131m\u0131ndan \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fck qrupa b\u00f6lm\u0259k olar: g\u00fcrc\u00fc m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259r; t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259r; dig\u0259r m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259r. Bu qruplar aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 x\u00fcsusi t\u0259dqiqat m\u00f6vzusu ola bil\u0259r. Bizim t\u0259dqiqat obyekti is\u0259, \u0259sas\u0259n, t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rdir. Uzun tarixi inki\u015faf prosesi ke\u00e7mi\u015f G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259rin, dem\u0259k olar ki, \u0259ks\u0259riyy\u0259ti q\u0259dim t\u00fcrk etnoslar\u0131n adlar\u0131n\u0131 \u00f6zl\u0259rind\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Etnoslar\u0131n yer adlar\u0131n\u0131n yaranmas\u0131nda v\u0259 eyni zamanda, etnotoponiml\u0259rin formala\u015fmas\u0131nda ekstralinqvistik faktorlar\u0131n rolunu h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 dilimizin, tariximizin, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi irsimizin qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015f olar\u0131q.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>T\u00fcrk etnomiml\u0259rinin izin\u0259 is\u0259, t\u0259k Bor\u00e7al\u0131da deyil, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olar. T\u00fcrk soylar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstanda b\u00f6y\u00fck \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f, h\u0259tta G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n c\u0259nubuna m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Didi-T\u00fcrkoba, y\u0259ni B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk yurdu deyilmi\u015fdir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, G\u00fcrc\u00fcstan \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201ddan \u00fcz\u00fc b\u0259ri t\u00fcrk folklorunun, klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n, dastanlar\u0131n, r\u0259vay\u0259tl\u0259rin poetik co\u011frafiyas\u0131na daxil olan do\u011fma m\u0259kand\u0131r. G\u00fcrc\u00fc obrazlar\u0131 da foklorumuzda, \u0259d\u0259biyyt\u0131m\u0131zada daim sevgiyl\u0259, m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 an\u0131l\u0131r. \u201cKoro\u011flu\u201dda G\u00fcrc\u00fco\u011flunu, \u201c\u015eeyx S\u0259nan\u201dda S\u0259nan\u0131n g\u00fcrc\u00fc Xumara \u00fclvi e\u015fqini xat\u0131rlaya bil\u0259rik, Axundovun g\u00fcrc\u00fc ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 dostlu\u011funu, el\u0259 bu yax\u0131nlarda soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n Abxaziyada G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda separat\u00e7\u0131larla, o c\u00fcml\u0259d\u0259n erm\u0259nil\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstana qar\u015f\u0131 yaratd\u0131\u011f\u0131 Baqramyan batalyonunun quldurlar\u0131 il\u0259 q\u0259hr\u0259mancas\u0131na d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259sini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Bu do\u011fmal\u0131q, t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstanda geni\u015f yay\u0131lma areal\u0131, eyni zamanda g\u00fcrc\u00fc toponiml\u0259rinin Az\u0259rbaycan folkloru v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli yer tutmas\u0131, bu adlar\u0131n tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ksi olduqca diqq\u0259t\u0259layiq v\u0259 tarixi dostlu\u011fumuzu, qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259n faktlard\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 iki xalq\u0131n m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259ti olan t\u00fcrk etnotoponiml\u0259ri qorunub g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259lidir.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0B\u0259li, C\u0259nubi Qafqaz q\u0259dimd\u0259n t\u00fcrk v\u0259 Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n tarixi m\u0259sk\u0259ni olmu\u015fdur. G\u0259lm\u0259 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, bu xalqlar dinc dostluq, qarda\u015fl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar. Bir \u00e7ox t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lart g\u00f6st\u0259rir ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk etnoslar\u0131 \u0259n q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n xat\u0131rlan\u0131r. Arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar da s\u00fcbut edir ki, Zaqafqaziya antropogenez zonas\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 g\u00fcman etm\u0259k olar ki, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 buran\u0131n q\u0259dim, avtoxton sakinl\u0259rind\u0259ndir. G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin k\u00f6kl\u0259rini, q\u0259dimliyini meydana \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu \u00f6lk\u0259d\u0259 t\u00fcrk etnoslar\u0131n\u0131n tarixin hans\u0131 d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131, etnoslar\u0131n toponiml\u0259r\u0259 transferini v\u0259 onlar\u0131n toponim yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 rolunu m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k laz\u0131md\u0131r. M\u00fcxt\u0259lif tayfa v\u0259 xalq adlar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n etnoniml\u0259r buna g\u00f6r\u0259 tarixi t\u0259dqiqatlarda x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. M\u00fcxt\u0259lif tayfa v\u0259 xalq adlar\u0131ndan yaranm\u0131\u015f t\u00fcrk etnotoponiml\u0259ri G\u00fcrc\u00fcstanda \u00e7ox q\u0259dim tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f t\u00fcrk etnik t\u0259rkibini a\u015fkarlay\u0131r. G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259ri burada ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ke\u00e7mi\u015f tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 izah etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Bel\u0259likl\u0259, etnotoniml\u0259r tarixin yadda\u015f\u0131d\u0131r v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar\u0131n yay\u0131lma areal\u0131ndan dan\u0131\u015fd\u0131qda G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk etnotoponiml\u0259rinin ba\u015fqa \u0259razil\u0259rd\u0259ki ox\u015far v\u0259 ya eyni etnotoponiml\u0259rl\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 maraql\u0131 v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259 kimi diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Eyni zamanda, bu s\u00f6zl\u0259rin q\u0259dimliyini, tarixin \u00e7ox erk\u0259n \u00e7a\u011flar\u0131na gedib \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259yi\u015fm\u0259z \u015f\u0259kild\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7atmas\u0131n\u0131 qeyd ed\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>B\u0259li, dilin inki\u015faf\u0131 prosesind\u0259 \u0259n az d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259ruz qalan nominativ dil vahidl\u0259rind\u0259n olan etnoniml\u0259rin toponim yaratmadak\u0131 rolu misilsizdir. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki etnonimik s\u0259ciyy\u0259li toponiml\u0259rin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixi, etnogenezi haqq\u0131nda \u00e7ox qiym\u0259tli v\u0259 d\u0259y\u0259rli m\u0259lumat verir. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259l\u0259 eradan \u0259vv\u0259l q\u0259dim yunan v\u0259 Roma tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n Herodotun, Strabonun, Plininin, Plutarx\u0131n, Ptolomeyin v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq g\u00f6r\u0259rik ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 z\u0259man\u0259miz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7\u0131xan b\u0259zi etnotoponiml\u0259rin 3000 ild\u0259n art\u0131q bir tarixi var. \u018frazid\u0259 el\u0259 etnotoponiml\u0259r\u0259 rast g\u0259lirik ki, bunlar n\u0259inki Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n tarixind\u0259 silinm\u0259z izl\u0259r qoymu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, as\/\/az komponentli etnotoponiml\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq fikrimizi dol\u011fun bir \u015f\u0259kild\u0259 \u0259sasland\u0131ra bil\u0259rik. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zalqa rayonunda A\u015fqala adl\u0131 k\u0259nd var. M\u00fcr\u0259kk\u0259b struktura malik bu toponimin birinci komponentind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n as s\u00f6z\u00fc he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, as\/\/az tayfa ad\u0131n\u0131n fonetik variant\u0131d\u0131r. G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 xat\u0131rlanan Azuki, Azquri kimi toponiml\u0259r d\u0259 bu q\u0259bild\u0259ndir. C\u0259nubi G\u00fcrc\u00fcstanda vaxtil\u0259 m\u00f6vcud olan v\u0259 deportasiyalar, s\u00fcrg\u00fcnl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259r\u0259 apar\u0131lan Azqur, Azman, Azora v\u0259 s. kimi toponiml\u0259rin d\u0259 \u0259sas\u0131nda tayfa adlar\u0131 dayan\u0131r. Dem\u0259li, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 as\/\/az tayfa ad\u0131n\u0131n, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin etnogenezind\u0259 ilk v\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259nb\u0259 olan aslar\u0131n toponim yaratmadak\u0131 rolu \u00e7ox m\u00fch\u00fcm olmu\u015fdur. O\u011fuz etnos ad\u0131 da G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki b\u0259zi toponiml\u0259rin yaranmas\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n q\u0259dim onomastik vahidl\u0259rd\u0259n biridir. Dmanisi rayonunda m\u00f6vcud olan Oruzman toponiminin birinci komponentind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n oruz s\u00f6z\u00fc he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, o\u011fuz etnoniminin ekvivalentidir v\u0259 bu adlar\u0131n bir qismi antik m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 qeyd olunur.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0O\u011fuz ad\u0131 dig\u0259r \u0259razil\u0259rimizd\u0259, x\u00fcsus\u0259n Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda geni\u015f yay\u0131l\u0131b. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 K\u00f6n\u00fcl S\u0259m\u0259dovan\u0131n g\u00f6st\u0259rdiyi kimi, O\u011eUZBATIR v\u0259 O\u011eUZTA\u015e 1728-ci ild\u0259 Ir\u0259van \u0259yal\u0259tinin Q\u0131rxbulaq nahiy\u0259sind\u0259 k\u0259nd adlar\u0131 olub. Bu \u0259razid\u0259 Mu\u011fanl\u0131 ad\u0131 da geni\u015f yay\u0131l\u0131b. Bel\u0259 paralell\u0259r h\u0259min m\u0259kanda t\u00fcrkl\u0259rin hegemon toplum oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, biz bu adlara qism\u0259n yax\u0131n d\u00f6vr m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Osmanl\u0131 v\u0259 h\u0259tta \u00e7ar Rusiyas\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259lirik. C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 bir \u00e7ox t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li yer adlar\u0131 h\u0259min tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi verilib, lakin sonradan d\u0259yi\u015fdirilib v\u0259 ya t\u0259hrif olunub.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0N\u00fcmun\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn deyim: 1728-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edilmi\u015f \u201cD\u0259ft\u0259ri-m\u00fcf\u0259ss\u0259li-\u0259yal\u0259ti-Tiflis\u201dd\u0259 k\u00f6k\u00fc \u0259n az\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud d\u00f6vr\u00fcn\u0259 gedib \u00e7\u0131xan Uruz q\u0131\u015fla\u011f\u0131 oroniminin ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Fikrimizc\u0259, t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259, h\u0259m\u00e7inin G\u00fcrc\u00fcstanda bir ne\u00e7\u0259 toponimd\u0259 t\u0259krarlanan o\u011fuz komponentli yer-yurd adlar\u0131 q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131 olan az, uz, quz leksik vahidl\u0259rind\u0259n inti\u015far tapm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fks\u0259r toponimik ara\u015fd\u0131rmalarda da qeyd edilir ki, quz \u2013 q\u0259dim quzlar\u0131n (o\u011fuzlar\u0131n) ad\u0131d\u0131r. X\u0259z \u2013 Quz \u2013 Qaz \u2013 Kas eyni s\u00f6z\u00fcn fonetik silsil\u0259sidir. Bu toponim hiss\u0259cikl\u0259rinin \u0259sas\u0131nda q\u0259dim t\u00fcrk etnonimi olan o\u011fuz s\u00f6z\u00fc dayan\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli rus \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 V.V.Bartoldun t\u0259sdiq etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201co\u011fuzlar \u0259n q\u0259dim t\u00fcrk etnoslar\u0131ndand\u0131r, ba\u015fqa t\u00fcrkdilli tayfalar\u0131n yaranmas\u0131nda da o\u011fuz ulu ba\u015flan\u011f\u0131c olmu\u015fdur. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 az, uz, quz, o\u011fuz h\u0259m etnik varl\u0131q, h\u0259m d\u0259 leksik vahid kimi bir m\u0259n\u015f\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r\u201d.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0O\u011fuz ad\u0131na toxundunuzsa, bu s\u00f6z\u00fcn Hunqari ad\u0131nda da qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 macar aliml\u0259rinin haql\u0131 olaraq dediyi kimi, \u201con o\u011fuz\u201d ad\u0131n\u0131n silsil\u0259 fonetik trasformasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u201chun\u201d \u2013 \u201cHunqari\u201d \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259sbitl\u0259ndiyini, y\u0259ni q\u0259dim v\u0259 q\u00fcdr\u0259tli hunlar\u0131n bizim o\u011fuz \u0259cdadlar\u0131m\u0131zdan ibar\u0259t olmas\u0131n\u0131 qeyd ed\u0259 bil\u0259rik. Bu bax\u0131mdan, \u201cmuq\u201d, \u201cmu\u011f\u201d etnoniminin d\u0259 \u00e7ox q\u0259dimd\u0259n v\u0259 \u00e7ox geni\u015f arealda yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. Bu v\u0259 bu kimi dig\u0259r faktlar \u00f6z\u00fc d\u0259 h\u0259m dil, h\u0259m t\u00fcrk tarixi v\u0259 h\u0259m d\u0259 bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnasl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli paralell\u0259rin, analogiyalar\u0131n, ortaq m\u0259n\u015f\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n prosesl\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynaya bil\u0259r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0T\u0259dqiqatlar\u0131mda bu m\u0259s\u0259l\u0259ni ayr\u0131ca ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015fam v\u0259 dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 yeddid\u0259n \u00e7ox oykonimin yaranmas\u0131nda q\u0259dim \u201cmik-muq\u201d etnonimi m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Buraya Bolnisi rayonundak\u0131 Bala Mu\u011fanl\u0131, Marneuli rayonundak\u0131 B\u00f6y\u00fck Mu\u011fanl\u0131, Qa\u015f Mu\u011fanl\u0131, Kir\u0259c Mu\u011fanl\u0131, Qarac\u00f6p \u2013 Saqareco rayonundak\u0131 Yor Mu\u011fanl\u0131, Qardabani rayonundak\u0131 S\u0259rtcala Mu\u011fanl\u0131, Dmanisi rayonundak\u0131 Mu\u011fanl\u0131 etnotoponiml\u0259rini \u0259lav\u0259 ets\u0259k, bu \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan aborigen sakinl\u0259rin olduqca q\u0259dim bir tarix\u0259 malik olduqlar\u0131n\u0131 s\u00fcbut etmi\u015f olar\u0131q. Q\u0259dim G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 Mukavan yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131nda rast g\u0259lin\u0259n mu\u011f\/mu\u011fan tayfas\u0131 \u201ch\u0259l\u0259 eradan \u0259vv\u0259l VI \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f yunan tarix\u00e7isi v\u0259 co\u011frafiya\u015f\u00fcnas\u0131 Miletli Hekateyin diqq\u0259tini c\u0259lb etmi\u015f v\u0259 bu tayfalar\u0131n Araz \u00e7ay\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015famas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bizim e. \u0259. V \u0259srd\u0259n \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015f q\u0259dim yunan tarix\u00e7isi Herodotun verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Qafqaz da\u011flar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 d\u00fczl\u0259rd\u0259 maqa, muki, muqa adl\u0131 tayfa ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Eram\u0131z\u0131n I \u0259srind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f co\u011frafiya\u015f\u00fcnas Strabon is\u0259 Mu\u011fan co\u011frafi ad\u0131n\u0131 \u201cmoqan\u201d kimi qeyd ed\u0259r\u0259k onun K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015fm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. Etnoniml\u0259rin toponim yaratmadak\u0131 rolunu izl\u0259dikc\u0259 m\u0259lim olur ki, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 \u0259ks\u0259r co\u011frafi adlar\u0131n yaranmas\u0131nda hun, as, sir, barsil, onoqur, udi, abdal, sabir, tubal, abar, \u00e7ul, bozal, tele, qanql\u0131 v\u0259 s. kimi q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u00e7ox f\u0259al bir \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, b\u00fct\u00fcn bu dedikl\u0259riniz toponiml\u0259rin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n etnotoponiml\u0259rin formala\u015fmas\u0131nda v\u0259 inki\u015faf\u0131nda dil amill\u0259ri q\u0259d\u0259r v\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 daha \u00e7ox, ekstralinqvistik faktorlar\u0131n rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmirmi? Tarix, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, din, t\u0259maslar, miqrasiyalar, toqqu\u015fmalar, bar\u0131\u015fmalar adlarda, toponiml\u0259rd\u0259 \u00f6z d\u0259rin izl\u0259rini qoyur. Bu bax\u0131mdan t\u00fcrkl\u0259rin d\u0259rin iz qoydu\u011fu m\u0259kanlar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 uzaq \u00c7ind\u0259n tutmu\u015f, M\u0259rk\u0259zi Avropaya, Saxadan ba\u015flam\u0131\u015f \u0259r\u0259b s\u0259hralar\u0131na q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox yerl\u0259rd\u0259 a\u015fkarlan\u0131r. Qafqazda, M\u0259rk\u0259zi Avropada avar s\u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox m\u0259sk\u0259nl\u0259r olub. Hunlar\u0131n b\u00f6y\u00fck qrupu olan a\u011f hunlar\u0131n (eftal, heptal, heftal, abdallar) \u0259sas q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Hyonlar (lat\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 khionita, bizansl\u0131larda Le\u00fckoy Hunnoy) v\u0259 Uarlar (avarlar, varlar) olmu\u015fdur. Avarlar v\u0259 a\u011f hunlar bizansl\u0131lar\u0131n Uarhon (varhon) adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 Uar-hyon (varhon, avar-hun) birliyini \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. \u2013 Ah\u0131skada Varxan toponiminin bununla \u0259laq\u0259sini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259r. \u2013 563-c\u00fc ild\u0259 g\u00f6y-t\u00fcrkl\u0259r a\u011f hunlar\u0131n d\u00f6vl\u0259tini y\u0131xsalar da, y\u00fcz il sonra da eftalitl\u0259r q\u00fcdr\u0259tli h\u0259rbi g\u00fcc olmu\u015f, \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, yeni s\u00fclal\u0259l\u0259r qurmu\u015flar. V \u0259sr Suriya m\u0259nb\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, hunlar G\u00fcrc\u00fcstanda da q\u0259dimd\u0259n g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi-siyasi amil olmu\u015flar. Bizans imperatoru Arkadinin (395-408) saray\u0131nda qulluq ed\u0259n iver Farsman v\u0259t\u0259nin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k \u00abiverl\u0259rin qon\u015fusu olan a\u011f hunlar\u0131n\u00bb k\u00f6m\u0259yil\u0259 hakimiyy\u0259ti al\u0131b (\u041d.\u041f\u0438\u0433\u0443\u043b\u0435\u0432\u0441\u043a\u0430\u044f. \u0421\u0438\u0440\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043e\u0432 \u0421\u0421\u0421\u0420. \u041c.-\u041b., 1941, \u0441.37). VI \u0259sr m\u00fc\u0259llifi Zaxari Ritor is\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin qon\u015fusu olan t\u00fcrk q\u00f6vm\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259n a\u011f hunlar\u0131n, sirurqurlar\u0131n (saraqur), avqarlar\u0131n (oqur), kurtaqurlar\u0131n (ku\u00adturqur), sabirl\u0259rin, x\u0259z\u0259rl\u0259rin, dilmarlar\u0131n, kulaslar\u0131n v\u0259 b. ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir (Ye\u00adn\u0259 orada, s. 165). 481-ci ild\u0259 Kartli \u00e7ar\u0131 Vaxtanq Qorqasal \u0130rana qar\u015f\u0131 \u00fcs\u00adyan ed\u0259nd\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 hun birliyin\u0259 daxil olan sabirl\u0259rin k\u00f6m\u0259yin\u0259 arxa\u00adlan\u0131b. Bu q\u00f6vml\u0259r h\u0259min d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00c7ind\u0259n M\u0259rk\u0259zi Avropaya q\u0259d\u0259r h\u00f6kmranl\u0131q etmi\u015f v\u0259 co\u011frafi m\u0259kanda silinm\u0259z izl\u0259r qoymu\u015flar. Bunlardan, b\u0259z\u0259n s\u0259hv izah edil\u0259n maraql\u0131 bir t\u00fcrk etnotoponimini \u2013 haz\u0131rda d\u00fcnyan\u0131n \u0259n n\u0259h\u0259ng g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u00e7evril\u0259n \u00c7inin paytaxt\u0131 Pekinin Xanbal\u0131k ad\u0131n\u0131 \u2013 z\u0259bt etdikl\u0259ri bu \u00f6lk\u0259nin h\u00f6kmdar\u0131 \u2013 t\u00fcrk \u201cXan\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yer\u201d m\u0259nas\u0131na g\u0259l\u0259n toponimi yada salaq. Yustinian d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (527-ci ild\u0259n) hunlar\u0131n Avropa y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri haqq\u0131nda Avropa m\u0259nb\u0259l\u0259ri m\u0259\u00ad\u00adlumat verilir (\u041f\u0440\u043e\u043a\u043e\u043f\u0438\u0439 \u041a\u0435\u0441\u0430\u0440\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439. \u0413\u043e\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u0432\u043e\u0439\u043d\u0430 \/\/ \u0412\u0435\u0441\u0442\u043d\u0438\u043a \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, \u0442.V. \u041c., 1941, \u0441\u0441.236, 241). \u0130ordan, Efesli \u0130oan, Menandr da hunlardan s\u00f6z a\u00e7\u0131r. Moqol, tunqus v\u0259 dig\u0259r oymaqlara da \u00f6nd\u0259rlik ed\u0259n hunlar\u0131n h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259ti, d\u00f6y\u00fc\u015f qabi\u00adliy\u00ady\u0259\u00adti el\u0259 bir s\u0259viyy\u0259d\u0259 olur ki, \u00c7in h\u00f6kmdarlar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 art\u0131q m.\u00f6. IV \u0259sr\u00add\u0259n n\u0259h\u0259ng m\u00fcdafi\u0259 s\u0259dl\u0259ri qurur, t\u00fcrk h\u0259rb s\u0259n\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u00ad\u015f\u0131r\u00adlar. Silahlar\u0131 yay, ox, mizraq, q\u0131l\u0131nc olan hun s\u00fcvaril\u0259ri b\u00fct\u00fcn Asiyaya min ill\u0259rl\u0259 h\u00f6km etmi\u015f, m.\u00f6. son y\u00fczill\u0259rd\u0259n \u2013 eram\u0131z\u0131n ilk y\u00fczilind\u0259n Avropaya, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qafqaza y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etmi\u015fl\u0259r. Art\u0131q Ptolomey q\u0259rbd\u0259ki hunlardan dan\u0131\u015f\u0131r. III \u0259srd\u0259 c\u0259nubi Rusiyada qotlar\u0131n spal (rus dilind\u0259 \u00abispolin\u00bb \u2013 n\u0259h\u0259ng s\u00f6z\u00fc bundand\u0131r) q\u0259bil\u0259si il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat var (\u041b.\u041d\u0438\u0434\u0435\u0440\u043b\u0435. \u0421\u043b\u0430\u0432\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, 2001, \u0421.141; \u0412.\u0412.\u041c\u0430\u0432\u0440\u043e\u0434\u0438\u043d. \u041e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430. \u041b., 1945, \u0421.38, 50). Bu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n hunlar\u0131n \u0259sas q\u00fcv\u00adv\u0259\u00adsi q\u0259rbd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fir, M\u0259r\u00adk\u0259\u00adzi Avropaya, Anadolu v\u0259 Qafqaza y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri g\u00fcc\u00adl\u0259nir. Xorenli Musa 376-c\u0131 ild\u0259 hunlar\u0131n h\u0259ml\u0259 etdiyi qotlar\u0131n 25 slavyan q\u0259bil\u0259sini Dakiyadan Dunay\u0131n dig\u0259r sahilin\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. 359-373-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Anadolunu f\u0259th ed\u0259n hunlar\u0131n misilsiz \u015f\u00fcca\u0259tini Edessal\u0131 (indiki Urfa) Efraim bel\u0259 t\u0259svir edib: \u201eatlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 f\u0131rt\u0131na kimi u\u00e7arlar, onlara he\u00e7 bir kims\u0259 qar\u015f\u0131 qoyamaz\u201d. IV \u0259srd\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi v\u0259 Volqa \u00e7evr\u0259sin\u0259 h\u00f6km ed\u0259n hunlar Qafqaz\u0131 da n\u00fcfuzlar\u0131na al\u0131rlar. Rusiyada hun, x\u0259z\u0259r, bulqar, q\u0131p\u00e7aq, sabir, o\u011fuzlar\u0131n y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259 toponiml\u0259rd\u0259 h\u0259kk olunmu\u015f adlar\u0131, Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n v\u0259 Volqaboyu Bulqar d\u00f6vl\u0259tinin, Balkanlarda Bolqar\u0131stan\u0131n, Az\u0259rbaycanda Bulqar \u00e7ay\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 vermi\u015f, eyni vaxtda iki b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t yaratm\u0131\u015f bulqarlar\u0131n, d\u00fcnyan\u0131n sonsuz s\u0259rv\u0259tl\u0259ri yatan Sibir ad\u0131nda yadda\u015flara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 Qafqazda s\u00f6z sahibi olmu\u015f sabirl\u0259rin, \u015eimali Qafqazda, Ukraynada y\u00fczl\u0259rl\u0259 toponimd\u0259 ad\u0131n\u0131 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirmi\u015f dig\u0259r t\u00fcrk soylar\u0131n\u0131n, Uralda, Sibird\u0259 add\u0131mba\u015f\u0131 rast g\u0259ldiyimiz etnotoniml\u0259rd\u0259 duyulan tatarlar\u0131n ad\u0131ndan t\u00f6r\u0259y\u0259n tarixi, co\u011frafi adlar t\u00fcrkl\u00fck tarixinin q\u0259dim ni\u015fan\u0259l\u0259ridir. B\u00fct\u00fcn bunlar h\u0259rt\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxc\u0259h\u0259tli, inteqrativ \u00f6yr\u0259nilm\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Sizinl\u0259 tam raz\u0131yam. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 burada elml\u0259rin inteqrasiyas\u0131 aktualla\u015f\u0131r v\u0259 ekstralinqvistik, y\u0259ni dild\u0259nk\u0259nar faktorlar dedikd\u0259, etnonimika sah\u0259sind\u0259 h\u0259m tarix\u00e7il\u0259rin v\u0259 h\u0259m d\u0259 co\u011frafiya\u015f\u00fcnaslar\u0131n \u0259ld\u0259 etdikl\u0259ri t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259ri yada d\u00fc\u015f\u00fcr. Ekstralinqvistik faktorlardan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir etnotoponimin hans\u0131 d\u00f6vr\u00fcn v\u0259 ya hans\u0131 bir formasiyan\u0131n m\u0259hsulu oldu\u011funu, konkret bir \u0259razid\u0259 ya\u015fayan xalq\u0131n tarixi, ictimai-iqtisadi, sosioloji amill\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259ri \u0259ks etdirdiyini meydana \u00e7\u0131xarmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Marneuli v\u0259 Zalqa rayonlar\u0131nda k\u0259nd adlar\u0131nda m\u00fchafiz\u0259 olunan \u201cQu\u015f\u00e7u\u201d etnotoponiminin formala\u015fmas\u0131nda hans\u0131 ekstralinqvistik faktorun rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 meydana \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, bu etnoslarla ba\u011fl\u0131 tarix elminin \u0259ld\u0259 etdiyi nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259saslanmal\u0131y\u0131q. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259 \u0259sasl\u0131 faktlarla s\u00fcbut edir ki, vaxtil\u0259 d\u00fcnya s\u0259hn\u0259sind\u0259 Qu\u015fan-Ku\u015fan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259t olmu\u015fdur. Orta Asiyada indiki Turfan \u015f\u0259h\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi \u0259yal\u0259t d\u0259 o zaman Qu\u015fi adlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fks\u0259r onomastik vahidl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, etnotoponiml\u0259rd\u0259 d\u0259 dilin sosial mahiyy\u0259ti, c\u0259miyy\u0259tin sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131, \u00f6lk\u0259nin ictimai tarixi ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks olunur. \u018fg\u0259r tarix\u0259n m\u00f6vcud olan etnotoponiml\u0259r bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7\u0131xmasayd\u0131lar he\u00e7 \u015febh\u0259siz ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n etnogenetik probleml\u0259rinin h\u0259lli v\u0259 t\u0259dqiqi d\u0259 m\u00fc\u015fk\u00fcl bir i\u015f\u0259 \u00e7evril\u0259rdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 etnotoponiml\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131lark\u0259n ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ekstralinqvistik faktorlara daha \u00e7ox \u00fcz tutulur. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 etnotoponiml\u0259rin formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 ekstralinqvistik faktorlar bizi tarixin d\u0259rin qatlar\u0131na apar\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Bu, x\u00fcsus\u0259n, q\u0259dim g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tarixind\u0259 b\u00f6y\u00fck rolu olan bunt\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 aktual m\u0259s\u0259l\u0259dir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, h\u0259tta g\u00fcrc\u00fc salnam\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 ad\u0131 ke\u00e7\u0259n, g\u00fcrc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyind\u0259 m\u00fcsb\u0259t rol oynayan t\u00fcrk toplumlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 toponiml\u0259r d\u0259 d\u0259yi\u015fdirilir.<br \/>\n<b><br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0B\u0259li, Asif m\u00fc\u0259llim, q\u0259dim g\u00fcrc\u00fc s\u0259lnam\u0259l\u0259rind\u0259 bun t\u00fcrkl\u0259rin ad\u0131 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kilir v\u0259 Bor\u00e7al\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131n \u0259z\u0259l sakinl\u0259rinin bun t\u00fcrkl\u0259r oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir. G\u00fcrc\u00fc s\u0259lnam\u0259si \u201cKartlis Cxovreba\u201dda Kaspi adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r-qalan\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir v\u0259 onun bunt\u00fcrkl\u0259r (\u201cniz\u0259li, niz\u0259 il\u0259 silahlanm\u0131\u015f, niz\u0259 il\u0259 vuru\u015fan t\u00fcrkl\u0259r\u201d) t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. \u0130ndiki Bor\u00e7al\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131n ilk sakinl\u0259ri olmu\u015f bun t\u00fcrkl\u0259r \u00f6z c\u0259ngav\u0259rlikl\u0259ri il\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qon\u015fu g\u00fcrc\u00fc tayfa birlikl\u0259rinin k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259lmi\u015fl\u0259r. Onlar\u0131n \u0259li il\u0259 Sarkins-S\u0259rkili adl\u0131 qala-\u015f\u0259h\u0259r d\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bunt\u00fcrkl\u0259r Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin qo\u015funu il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. M\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, bunt\u00fcrkl\u0259rin bir qismi, y\u0259ni 28 min ail\u0259si miladdan \u00f6nc\u0259 6-c\u0131 y\u00fczillikd\u0259 \u0130veriyan\u0131n q\u0259dim paytaxt\u0131 Mesxetid\u0259n q\u0259rb\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k bu torpaqlarda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f, zaman \u00f6td\u00fckc\u0259 ad\u0131 da d\u0259yi\u015fib mesxeti t\u00fcrkl\u0259ri (Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri) olmu\u015fdur. \u00c7ar Rusiyas\u0131 v\u0259 Stalin represiyalar\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015f mesxeti t\u00fcrkl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 \u00d6zb\u0259kistana, F\u0259rqan\u0259 vadisin\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Mesxeti s\u00f6z\u00fc t\u00fcrkl\u0259r\u0259 sonradan verilmi\u015f qondarma add\u0131r, Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri \u201cbun\u201d t\u00fcrkl\u0259rin, y\u0259ni q\u0259dim g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin ikinci dal\u011fa q\u0131p\u00e7aq-o\u011fuz ax\u0131n\u0131ndan f\u0259rql\u0259ndirdikl\u0259ri v\u0259 \u201cbizim, yerli\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rin t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259ridir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, onlar\u0131n s\u00fcrg\u00fcn\u00fc n\u0259inki toponiml\u0259r\u0259, h\u0259m d\u0259 milli varl\u0131qlar\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259 vurdu. Halbuki, o\u011fuz-q\u0131p\u00e7aq k\u00f6k\u0259nli t\u00fcrkl\u0259r tarix\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 b\u00f6y\u00fck xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fc h\u00f6kmdarlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi qorumaq v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259v\u0259t etmi\u015fl\u0259r v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r d\u0259 onlara s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t etmi\u015fdir. III Georginin (1156-1184), q\u0131p\u00e7aq k\u00f6kl\u0259ri olan Tamar\u0131n (1184-1213) hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 on minl\u0259rl\u0259 \u00abyeni q\u0131p\u00e7aq\u00bb G\u00fcrc\u00fcstana d\u0259v\u0259t olunmu\u015f, ist\u0259dikl\u0259ri yerl\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f, h\u0259rbi, siyasi, maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rinin r\u0259hb\u0259ri olaraq \u00f6lk\u0259ni idar\u0259 etmi\u015fl\u0259r. V\u0259 \u0259slind\u0259 XII \u0259sr g\u00fcrc\u00fc intibah\u0131n\u0131n t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131 m\u0259hz q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259ridir. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n \u0259n parlaq \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck ba\u015f komandanlar\u0131 Kubasar, bir q\u0259d\u0259r sonra Qutluq Arslan, Tamar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Sevinc Savalt q\u0131p\u00e7aq olmu\u015flar. Sevinc Savalt\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00abk\u00f6hn\u0259 v\u0259 yeni\u00bb q\u0131p\u00e7aqlardan ibar\u0259t d\u0259st\u0259 Tamar\u0131n qvardiyas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir (\u041a\u0430\u0440\u0442\u043b\u0438\u0441 \u0426\u0445\u043e\u0432\u0440\u0435\u0431\u0430, \u0442.1, \u0441.275). Bu d\u00f6vrd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanda t\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aq dili geni\u015f istifad\u0259 olunmu\u015f, g\u00fcrc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik, h\u0259rb terminl\u0259ri \u0259sas\u0259n t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259rind\u0259n yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Xristian q\u0131p\u00e7aqlar G\u00fcrc\u00fcstanda \u00f6z dini ibad\u0259tgahlar\u0131n\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u0259\u015fhur q\u0131p\u00e7aq monast\u0131r\u0131 \u00abQ\u0131f\u00e7ax-avank\u00bb (\u0410.\u0415.\u041a\u0440\u044b\u043c\u0441\u043a\u0438\u0439. \u041d\u0438\u0437\u0430\u043c\u0438 \u0438 \u0435\u0433\u043e \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u0438\u043a\u0438. \u0411\u0430\u043a\u0443, 1981, \u0441.173) monast\u0131r\u0131n\u0131 qurmu\u015flar. Ah\u0131ska-Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259 indiy\u0259d\u0259k qalan Safara, Vardzia, Zarzma monast\u0131rlar\u0131 da \u0259sas\u0259n xristian q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259rd\u0259dir. Tarixi-genetik yadda\u015flar\u0131 olduqca d\u0259rin olan Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri bu tarixi, do\u011fma yurdlar\u0131, torpaqda ya\u015fayan adlar\u0131 unutmurlar v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259, s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n 78 il sonra da m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 k\u0259ndl\u0259r\u0259 \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259ki yerl\u0259rin ad\u0131n\u0131 verirl\u0259r v\u0259 bu g\u00fcn Mil-Mu\u011fanda Ad\u0131g\u00fcn, Varxan, \u015eirinb\u0259y kimi adlar\u0131n yaranmas\u0131 m\u0259hz bununla ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bu s\u00fcrg\u00fcn v\u0259 deportasiyalar\u0131n etnotoponiml\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259siri az olmam\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd etm\u0259liyik ki, Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri \u00d6zb\u0259kistana deportasiya edil\u0259rk\u0259n \u00f6zl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 tayfa adlar\u0131n\u0131 da aparm\u0131\u015f v\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tini etnoniml\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq adland\u0131rm\u0131\u015flar. Lakin ist\u0259r G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259, ist\u0259rs\u0259 \u00d6zb\u0259kistan \u0259razisind\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif ekstralinqvistik amill\u0259r etnotoponiml\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259sirsiz \u00f6t\u00fc\u015fm\u0259mi\u015fdi. El\u0259 bu amill\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 Ah\u0131ska etnotoponiml\u0259rinin \u00e7ox bir hiss\u0259si tan\u0131nmaz v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, \u00fcmid ed\u0259k ki, Ah\u0131skal\u0131 qarda\u015f v\u0259 bac\u0131lar\u0131m\u0131z \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 d\u00f6n\u00fcb \u0259sl Ad\u0131g\u00fcn, Azqur, Varxan, Pulated\u0259 ya\u015fayacaqlar. Siz b\u0259hs etdiyimiz sah\u0259nin v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r v\u0259 eyni zamanda ciddi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131s\u0131n\u0131z. Y\u0259qin ki, g\u0259nc oxucular\u0131m\u0131z Sizin fikirl\u0259rinizd\u0259n b\u0259hr\u0259l\u0259nib m\u00fcst\u0259qil t\u0259dqiqatlara ba\u015flayacaq v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Sizinl\u0259 s\u00f6hb\u0259td\u0259 m\u00f6vzunun linqvistik aspekti il\u0259 maraqlanmamaq q\u0259bah\u0259t olar. Haqq\u0131nda dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnoponiml\u0259rin areallar\u0131, formala\u015fma yollar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ksi v\u0259 \u0259n a\u011fr\u0131l\u0131 c\u0259h\u0259t \u2013 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259rdiz?<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin ist\u0259r \u00f6z \u0259razisi daxilind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 geni\u015f bir areal\u0131n fonunda izl\u0259nilm\u0259si, t\u0259dqiq edilm\u0259si etnotoponimik sistemin \u00fcmumi m\u0259nz\u0259r\u0259si haqq\u0131nda ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaratma\u011fa imkan verir. Bu \u0259razid\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin ayr\u0131-ayr\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycanda paralel\u0259rini meydana \u00e7\u0131xarmaqla dilimizin m\u00fc\u0259yy\u0259n obyektiv qanunauy\u011funluqlar\u0131n\u0131, k\u00fclli miqdarda topoformatlar\u0131n z\u0259ngin semantik \u00e7alarlar\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f olar\u0131q. Dey\u0259k ki, iki v\u0259 ya daha art\u0131q co\u011frafi obyektin ad\u0131n\u0131 bildir\u0259n toponiml\u0259ri dil\u00e7ilikd\u0259 areal toponiml\u0259r adlan\u0131r v\u0259 bu \u00f6z\u00fc d\u0259 maraql\u0131 bir m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Dediyiniz hadis\u0259, t\u00fcrkl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7ox yerl\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bor\u00e7al\u0131da da izl\u0259nilir. Dey\u0259k ki, m\u0259nim ata yurdum aran Sarvan\u0131 il\u0259 b\u0259rab\u0259r \u2013 da\u011f Sarvan\u0131 da var v\u0259 bunu t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f co\u011frafiya\u00e7\u00fcnas v\u0259 bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnas M\u0259mm\u0259d Sarvan t\u0259r\u0259k\u0259m\u0259 h\u0259yat t\u0259rzi, yaylaq-q\u0131\u015flaq g\u0259l\u0259n\u0259yi il\u0259 ba\u011flay\u0131r. Bilir\u0259m ki, Siz bu m\u0259s\u0259l\u0259ni dil\u00e7ilik y\u00f6n\u00fcnd\u0259n geni\u015f arealda t\u0259dqiq etmisiniz. Ancaq b\u0259lk\u0259, n\u0259z\u0259ri izahla yana\u015f\u0131, konkret n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 ke\u00e7\u0259k? B\u0259zil\u0259ri unudulmu\u015f adlar\u0131 s\u0259sl\u0259ndir\u0259siniz? Bu toponiml\u0259rin yay\u0131lma m\u0259kan\u0131 \u00e7ox geni\u015fdir v\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 d\u0259lal\u0259t edir. H\u0259m d\u0259 bu adlar g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 yeni axtar\u0131\u015flara s\u00f6vq ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Asif m\u00fc\u0259llim, b\u00f6y\u00fck m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259, b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda s\u0259sl\u0259n\u0259n v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 d\u0259 iz qoymu\u015f toponiml\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259rini \u00e7\u00f6z\u0259l\u0259y\u0259k. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ABDALLI toponimi \u2013 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bolnisi rayonu \u0259razisind\u0259ki bu etnotoponim\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam (Abdal), Tovuz (Abdal), Qubadl\u0131 (Abdalanl\u0131), O\u011fuz (Abdall\u0131), Ordubad (Nax\u00e7\u0131van MR) (Abdal) rayonlar\u0131nda t\u0259sad\u00fcf olunur. H\u0259m\u00e7inin, Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunda Mis Abdall\u0131, Qubadl\u0131 rayonunda Abdalanl\u0131, \u015eimal-Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda (indi Erm\u0259nistanda) , x\u00fcsusil\u0259 sabiq \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Q\u0259ripbasar v\u0259 Q\u0131rxbulaq mahal\u0131nda Avdallar adl\u0131 k\u0259ndl\u0259r vard\u0131r. El\u0259c\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim v\u0259 dilb\u0259r gu\u015f\u0259si olan v\u0259 haz\u0131rda d\u00fc\u015fm\u0259n-erm\u0259ni q\u0259sbkarlar\u0131n\u0131n \u0259sar\u0259tind\u0259n azad olan La\u00e7\u0131n \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 1923-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r Avdallar adlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u2013 M\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Avdal q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131ndan biri olmu\u015fdur. \u2013 B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n yamaclar\u0131nda \u2013 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 Avdal da\u011f\u0131 (oronimi), Araz \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bir ne\u00e7\u0259 Avdal yurdu, Avdal oca\u011f\u0131 deyil\u0259n yerl\u0259r qeyd olunmu\u015fdur. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, \u018ffqan\u0131standa, Qara\u00e7ay v\u0259 Balkarlarda, \u0130raqda Avdal etnonimi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox abid\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259r m\u00f6vcuddur. Bu is\u0259 \u201cabdal\u201d tayfas\u0131n\u0131n q\u0259dim zamanlarda \u0259srl\u0259r boyu k\u00f6\u00e7\u0259ri h\u0259yat ke\u00e7irm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Abdall\u0131 k\u0259ndinin ad\u0131 \u201cavdal\u201d v\u0259 ya \u201cAbdal\u201d etnonimi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Abdall\u0131 (Avdall\u0131) \u2013 Q\u0259dim Bor\u00e7al\u0131n\u0131n Ba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin Bolulus (indi Bolnisi) rayonunda q\u0259dim t\u00fcrk k\u0259ndinin ad\u0131 olub. Ma\u015faver \u00e7ay\u0131n\u0131n sol sahilind\u0259, rayon m\u0259rk\u0259zind\u0259n 11 km g\u00fcnbatarda, Tiflis-Bolnis-\u0130r\u0259van avtomobil yolunun k\u0259nar\u0131nda, d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 620 m y\u00fcks\u0259klikd\u0259 yerl\u0259\u015fir. S\u00f6n ill\u0259rd\u0259, \u00e7ox t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, Abdall\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib, g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259 \u201cCavaxi\u201d qoyulub. \u018fhalisi 1000 n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131nd\u0131r. K\u0259ndin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda qaya \u00fcst\u00fcnd\u0259ki q\u0259dim qalan\u0131 is\u0259 Koro\u011flu qalas\u0131 adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Ancaq \u00e7ox geni\u015f m\u0259nalarda v\u0259 arealda i\u015fl\u0259n\u0259n \u201cabdal\u201d ifad\u0259si, qeyd etdiyimiz kimi, \u00e7oxm\u0259nal\u0131d\u0131r v\u0259 bir \u015fox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 hunlar\u0131n b\u00f6y\u00fck qrupu olan a\u011f hunlar\u0131 (eftalitl\u0259r, abdallar) v\u0259 onlarla ba\u011fl\u0131 m\u0259nt\u0259q\u0259 adlar\u0131n\u0131, f\u0259rqli co\u011frafi obyektl\u0259ri bildirir. Eyni zamanda klassik v\u0259 xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda d\u0259rvi\u015f, q\u0259l\u0259nd\u0259r, s\u0259rs\u0259m kimi ruhsal, bilici insan m\u0259nalar\u0131n\u0131 da verir. Ancaq y\u0259qin ki, yer adlar\u0131nda bu s\u00f6z\u00fcn T\u00fcrk\u00fcstandan Anadoluya g\u0259lib \u00e7\u0131xan, tayfa ad\u0131 bildir\u0259n etnonimik m\u0259zmunu aktuald\u0131r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0B\u0259li Asif m\u00fc\u0259llim, dey\u0259k ki, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bolnisi rayonunda abdallarla ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox oroniml\u0259r d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bunlardan \u2013 Abdallar\u0131n \u00e7alas\u0131, Abdall\u0131n\u0131n yeri, Abdall\u0131 g\u00fcneyi, Abdall\u0131n\u0131n kolu. Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan \u201cAbdal\u201d etnonimi Orta Asiya t\u00fcrkl\u0259rinin toponimikas\u0131nda \u201cAbdal\u201d variant\u0131nda sabitl\u0259\u015fmi\u015fdir. H\u0259m\u00e7inin bu etnonim T\u00fcrkm\u0259n toponimikas\u0131nda v\u0259 Ba\u015fq\u0131rd toponimikas\u0131nda \u201cAbdal\u201d variantlar\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6zb\u0259kistanda da \u201cAbdal\u201d etnonimi geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 onlarla etnooykonimin yaranmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olmu\u015fdur. H\u0259m\u00e7inin X-XII \u0259srl\u0259rd\u0259 Ba\u015fq\u0131rd etnonimin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc qohum-n\u0259sl lay\u0131nda \u201cAbdal\u201d variant\u0131nda \u201cAbdal\u201d etnoniminin ad\u0131 da qeyd olunmu\u015fdur. Bu is\u0259 \u201cavdal\u201d tayfas\u0131n\u0131n q\u0259dim zamanlarda \u0259srl\u0259r boyu k\u00f6\u00e7\u0259ri h\u0259yat ke\u00e7irm\u0259si v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tayfalar t\u0259r\u0259find\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Avdal s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00fcmumi m\u0259nas\u0131 \u201covu qoruyan, ova arxa olan\u201d t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n mifologiyas\u0131nda deyildiyi kimi \u201cov tanr\u0131s\u0131\u201d dem\u0259kdir. H\u0259m\u00e7inin T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n Xosambar rayonunda da \u201cavdal\u201d etnonimi il\u0259 d\u00fcz\u0259l\u0259n oba vard\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131.<\/b>\u00a0Bu ad Osmanl\u0131da, \u015eimali Qafqazda da geni\u015f yay\u0131l\u0131. T\u0259k toponiml\u0259rd\u0259 deyil, bir \u00e7ox \u015f\u0259xsl\u0259rin d\u0259 ad\u0131na Abdal s\u00f6z\u00fc qo\u015fulub, folklorla\u015fm\u0131\u015f m\u0259\u015fhur Abdal Qas\u0131m\u0131 \u2013 haz\u0131rcavabl\u0131q, \u00e7oxbilmi\u015flik, haz\u0131rcavabl\u0131q, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 adam\u0131n\u0131, y\u0259ni \u0259slind\u0259 \u015fablonlardan azad personaj\u0131 da yada salaq. Bu analogiyalar, m\u00fcqayis\u0259l\u0259r \u00f6z\u00fc b\u00f6y\u00fck h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xara, xalq m\u0259d\u0259niyy\u0259tini \u00f6rt\u00fcl\u00fc qatlar\u0131n\u0131 v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n fikir birliyini \u0259yanil\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0H\u0259qiq\u0259t\u0259n, abdal geni\u015f m\u0259fhumdur v\u0259 Abdal tayfas\u0131 \u00f6z\u00fc orta \u0259srl\u0259rd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 g\u00fccl\u00fc ictimai-siyasi qruplardan olub. Q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131ndan biri olan Abdal adl\u0131 etnotoponiml\u0259r bir \u00e7ox t\u00fcrk m\u0259kanlar\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015fq\u0131rdlarda, qaraqalpaqlarda, qazaxlarda v\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rd\u0259 Abdal adl\u0131 tayfa vard\u0131r. 1590 v\u0259 1728-ci ill\u0259r\u0259 aid m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 abdal etnonimind\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015f 5 etnotoponim qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. XIX \u0259srd\u0259 \u015eimali Qafqazda Ter \u0259yal\u0259tind\u0259 Abdal da\u011f\u0131 adl\u0131 etnotoponim d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Bu tayfa ad\u0131 V-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Orta Asiya, \u018ffqan\u0131stan v\u0259 \u00c7in T\u00fcrk\u00fcstan\u0131nda da geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. VI \u0259sr Suriya m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u015eimali Qafqaz\u0131n Hun \u0259yal\u0259tind\u0259 ya\u015fayan avqar, bulqar, avar v\u0259 s. t\u00fcrk tayfalar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 abdal\/abdel tayfas\u0131n\u0131n da ad\u0131 \u00e7\u0259kilir; abdel\/abdal tayfas\u0131n\u0131 Hun tayfas\u0131 hesab edilir. Bu tayfan\u0131n ad\u0131 eftal, heftal fonetik formas\u0131nda da qeyd edilir. Deyildiyi kimi,\u201cabdal etnonimi \u201c\u0259kin\u00e7il\u0259r tayfas\u0131, c\u00fctc\u00fcl\u0259r tayfas\u0131\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. \u018fr\u0259b dilind\u0259 abdal \u201cd\u0259rvi\u015f, q\u0259l\u0259nd\u0259r\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Bayaq muq-mik toponimin\u0259 toxunduq, bu da olduqca yay\u011f\u0131n v\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0259trafl\u0131 t\u0259dqiqinin g\u00f6zl\u0259y\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. \u015eimali, \u015e\u0259rqi, Q\u0259rbi v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda bu ifad\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir \u00e7ox m\u0259kanlar var. Bu yerl\u0259r q\u0259dimd\u0259n, antik d\u00f6vrd\u0259n qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b v\u0259 t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn d\u0259 tarixi co\u011frafiyam\u0131zda q\u0259dimliyini g\u00f6st\u0259rir. Bor\u00e7al\u0131da da mu\u011f-muqla ba\u011fl\u0131 etnotoponiml\u0259r \u00e7ox geni\u015f yay\u0131l\u0131b. Aranda Mu\u011fan h\u0259m d\u0259 b\u00f6y\u00fck bir co\u00f6rafi sah\u0259nin \u2013 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcn\u00fcn ad\u0131d\u0131r.<br \/>\n<b><br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0B\u0259li, C\u0259nubi Qafqazda da ikinci m\u0259\u015fhur toponim olan MU\u011eANLI \u2013 Tiflis quberniyas\u0131n\u0131n Q\u0259dim Bor\u00e7al\u0131n\u0131n Ba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin m\u0259rk\u0259zi hiss\u0259sind\u0259 Bolulus (indiki Bolnisi) rayonunda (xalq aras\u0131nda bu k\u0259nd) Bala Mu\u011fanl\u0131 adlan\u0131r. \u0130ndi k\u0259nd g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259 \u201cVeneti\u201d adlan\u0131r. Dediyimiz kimi, G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 yeddid\u0259n \u00e7ox oykonimin yaranmas\u0131nda q\u0259dim mu\u011f-ma\u011f etnonimi d\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259kc\u0259 Marneuli rayonunda B\u00f6y\u00fck Mu\u011fanl\u0131, Qa\u015f Mu\u011fanl\u0131, Kir\u0259c Mu\u011fanl\u0131 adl\u0131 k\u0259ndl\u0259r vard\u0131r. M\u00fcxt\u0259lif co\u011frafi terminl\u0259r \u0259lav\u0259 edilm\u0259kl\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n Bala Mu\u011fanl\u0131, S\u0259rt Mu\u011fanl\u0131, Cala Mu\u011fanl\u0131, kimi etnotoponiml\u0259r h\u0259l\u0259 q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259n bu tayfan\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259\u015fhur oldu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259n x\u00fcsusi oniml\u0259rdir. Buraya Bolnisi rayonundak\u0131 Bala Mu\u011fanl\u0131, Marneuli rayonundak\u0131 B\u00f6y\u00fck Mu\u011fanl\u0131, Qa\u015f Mu\u011fanl\u0131, Kir\u0259c Mu\u011fanl\u0131, Qarac\u00f6p \u2013 Saqareco rayonundak\u0131 Yor Mu\u011fanl\u0131, Qardabani rayonundak\u0131 S\u0259rtcala Mu\u011fanl\u0131, Dmanisi rayonundak\u0131 Mu\u011fanl\u0131 etnotoponiml\u0259rini \u0259lav\u0259 ets\u0259k, bu \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan aborigen sakinl\u0259rin olduqca q\u0259dim bir tarix\u0259 malik olduqlar\u0131n\u0131 s\u00fcbut etmi\u015f olar\u0131q. Mu\u011fanl\u0131 etnooykonimi Az\u0259rbaycanda da geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. A\u011fdam, A\u011fcab\u0259di, B\u0259rd\u0259, Qazax, Qubadl\u0131, Zaqatala, Z\u0259ngilan, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 \u015eamax\u0131 rayonlar\u0131nda Mu\u011fanl\u0131; \u015eirvan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Mu\u011fan adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r tipli q\u0259s\u0259b\u0259; Bil\u0259suvar rayonunda Mu\u011fan adl\u0131 q\u0259s\u0259b\u0259, Sabirabad rayonunda Mu\u011fan G\u0259nc\u0259li, Nax\u00e7\u0131vanda Mu\u011fanc\u0131q Mehrab, Mu\u011fanl\u0131 M\u00fcsl\u00fcm adl\u0131 k\u0259ndl\u0259r vard\u0131r. Yuxar\u0131da ad\u0131 qeyd olunan etnooykoniml\u0259rin ham\u0131s\u0131 \u201cMu\u011f\u201d v\u0259 ya \u201cMa\u011f\u201d (tayfa ad\u0131) etnoniml\u0259ri \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapm\u0131\u015f \u201cmu\u011fanl\u0131\u201d tayfa ad\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259rir ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 \u201cmu\u011f\u201d v\u0259 ya \u201cma\u011f\u201d tayfalar\u0131 b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259dim G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 Mukavan yaz\u0131lm\u0131\u015f formas\u0131nda rast g\u0259lin\u0259n mu\u011f\/mu\u011fan tayfas\u0131 h\u0259l\u0259 eradan \u0259vv\u0259l VI \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f yunan tarix\u00e7isi v\u0259 co\u011frafiya\u015f\u00fcnas\u0131 Miletli Hekateyin diqq\u0259tini c\u0259lb etmi\u015f v\u0259 bu tayfalar\u0131n Araz \u00e7ay\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015famas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bizim e. \u0259. V \u0259srd\u0259n \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015f q\u0259dim yunan tarix\u00e7isi Herodotun verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Qafqaz da\u011flar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 d\u00fczl\u0259rd\u0259 maqa, muki, muqa adl\u0131 tayfa ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Eram\u0131z\u0131n I \u0259srind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f co\u011frafiya\u015f\u00fcnas Strabon is\u0259 Mu\u011fan co\u011frafi ad\u0131n\u0131 \u201cmoqan\u201d kimi qeyd ed\u0259r\u0259k onun K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015fm\u0259sini g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan\u0131n Qubadl\u0131 v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131nda \u00fc\u00e7 Mu\u011fanl\u0131 adl\u0131 k\u0259nd v\u0259 Goru\u015f rayonunda is\u0259 Mu\u011fanc\u0131q (ki\u00e7ik Mu\u011fanl\u0131 m\u0259nas\u0131nda), h\u0259m\u00e7inin D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z nahiy\u0259sind\u0259 d\u0259 Mu\u011fanl\u0131 adl\u0131 k\u0259ndl\u0259r vard\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015eirvan \u015e\u0259h\u0259rinin tabeliyind\u0259 olan \u015f\u0259h\u0259r tipli q\u0259s\u0259b\u0259 d\u0259 Mu\u011fan adlan\u0131r.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, biz G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0131 t\u00fcrk toponiml\u0131rind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r\u0131q v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 yaln\u0131z Bor\u00e7al\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fa bilm\u0259rik. G\u00fcrc\u00fcstanda t\u00fcrk dili, t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti geni\u015f yay\u0131l\u0131b v\u0259 m\u00fch\u00fcm bir m\u0259nt\u0259q\u0259si d\u0259 Ah\u0131skad\u0131r. Ah\u0131skan\u0131n toponiml\u0259rininin m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259sini m\u0259n toplay\u0131b bu toplumun tarix v\u0259 etnik m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f \u201cQ\u0259rib\u0259m bu v\u0259t\u0259nd\u0259: Ah\u0131ska t\u00fcrkl\u0259rinin etnik m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d (1992) \u201cAh\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri: V\u0259t\u0259n bilgisi\u201d (2009) kitablar\u0131m\u0131n x\u00fcsusi co\u011frafiya b\u00f6l\u00fcml\u0259rind\u0259 m\u0259hz etnik m\u0259n\u015f\u0259 bax\u0131m\u0131ndan t\u0259\u0259ss\u00fcrat\u0131m\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u00fc\u015f\u0259m. Maqarl\u0131d\u0131r ki, burada da \u00e7ox maraql\u0131 faktlarla qa\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q. El\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, Ah\u0131ska-Ax\u0131lk\u0259l\u0259k \u0259razil\u0259rind\u0259 izl\u0259n\u0259n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259r d\u0259 x\u00fcsusi ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00f6yr\u0259nilm\u0259lidir. Siz dissertasiyan\u0131zda bu m\u0259s\u0259l\u0259ni pe\u015f\u0259kar dil\u00e7i kimi ara\u015fd\u0131rm\u0131s\u0131n\u0131z, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, m\u0259nim sad\u0259c\u0259 f\u0259hml\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiyim b\u0259zi faktlar\u0131 diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131b v\u0259 bu haqda n\u0259 vaxtsa fikirl\u0259rinizi bilm\u0259k ist\u0259rdim.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Asif m\u00fc\u0259llim, Ah\u0131ska v\u0259 Bor\u00e7al\u0131 qarda\u015f xalqlar\u0131n, \u0259slind\u0259 eyni xalq\u0131n yurdlar\u0131d\u0131r v\u0259 uzun ill\u0259r ara\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z bu b\u00f6lg\u0259d\u0259n diqq\u0259tinizi c\u0259lb etmi\u015f faktlar, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, maraql\u0131 olar.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Bor\u00e7al\u0131 kimi, Ah\u0131ska-Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u015eimali Qafqazda co\u011frafi adlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 onlar\u0131n da bir \u00e7oxu q\u0259dim t\u00fcrk uluslar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131, q\u0259dim t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259rini ya\u015fad\u0131r, etnik m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 tarix haqq\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. H\u0259m C\u0259nubi, h\u0259m \u015eimali Qafqazda oldu\u011fu kimi, Ah\u0131ska v\u0259 Bor\u00e7al\u0131da da y\u00fczl\u0259rl\u0259 da\u011f, \u00e7ay, g\u00f6l bulaq, qaya, me\u015f\u0259, d\u0259r\u0259, \u00e7\u0259m\u0259n, k\u0259nd ad\u0131 q\u0259dim hunlar\u0131n, avarlar\u0131n, tubalar\u0131n, sabirl\u0259rin, basill\u0259rin (barsil, bozal), bulqarlar\u0131n, oqur, onoqur, saraqur, utuqur, kutuqur q\u00f6vml\u0259rinin, x\u0259z\u0259rl\u0259rin v\u0259 onlarla dig\u0259r t\u00fcrk toplumlar\u0131n\u0131n xatir\u0259l\u0259ri oldu\u011funu g\u00fcman ed\u0259 bil\u0259rik. Ah\u0131ska-Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259ki, c\u0259nubi G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk etnotoponiml\u0259rind\u0259n \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u0259rc etdiyim, b\u0259zil\u0259rin\u0259 Sizin d\u0259 toxundu\u011funuz m\u00fc\u0259yy\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259ri bir daha xat\u0131rlad\u0131m: hun etnonimi: Hundun da\u011f\u0131 v\u0259 Hundun g\u00f6l\u00fc (Aspindza), Xunan qalas\u0131 (Tiflis\u0259 t\u0259r\u0259f), Xona k\u0259ndi (Ad\u0131g\u00fcn), Xoni k\u0259ndi (Kutais\u0259 t\u0259r\u0259f); basil etnonimi: q\u0259dim Basiane vilay\u0259ti (Ah\u0131ska-\u00c7\u0131ld\u0131r b\u00f6lg\u0259sind\u0259), m\u00fcasir Basileti, Bazaleti, Bozaliani k\u0259ndl\u0259ri, Bozaleti g\u00f6l\u00fc; abdal (a\u011f hun) etnonimini qeyd etdiniz; avar, avar-hun (var-hon) etnonimi: Varxan k\u0259ndl\u0259ri (Ad\u0131g\u00fcn v\u0259 Aspindza rayonlar\u0131), Abari k\u0259ndi (Ambrolauri rayonu); onoqur etnonimi: Onoquris (Zestafoni t\u0259r\u0259fd\u0259), Onqor (Aspindza rayonu), Unaqira (Xon rayonu) k\u0259ndl\u0259ri. \u2013 Onu da qeyd ed\u0259k ki, ono\u011fuz-onoqur-onqar-unqar-hunqari etnoniml\u0259rind\u0259 10 r\u0259q\u0259minin i\u015fl\u0259nm\u0259si ad\u0259t\u0259n 10 o\u011fuz q\u0259bil\u0259sinin birliyi kimi izah edilir, lakin N.Marr\u0131n bir m\u00fc\u015fahid\u0259si bunun h\u0259m d\u0259 erk\u0259n t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ehtimal etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. G\u00f6rk\u0259mli alim qeyd edir ki, 1 v\u0259 10 r\u0259q\u0259ml\u0259ri insan\u0131 v\u0259 q\u0259bil\u0259ni bildirir, \u00e7\u00fcnki \u00abvahid\u00bb v\u0259 \u00abon\u00bb m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 olan \u00abinsan\u00bb v\u0259 \u00abq\u0259bil\u0259\u00bb eyni bir ad da\u015f\u0131y\u0131r: bir halda \u2013 b\u00fct\u00fcn \u00abq\u0259bil\u0259\u00bb v\u0259 \u00abq\u0259bil\u0259nin h\u0259r bir adam\u0131\u00bb; dig\u0259r halda is\u0259 \u2013 \u00ab\u0259l\u00bb, y\u0259ni h\u0259m \u00abbir\u00bb, h\u0259m d\u0259 barmaqlar\u0131n say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00abon\u00bb m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir (\u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0412\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u044b \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430 \u0432 \u043e\u0441\u0432\u0435\u0449\u0435\u043d\u0438\u0438 \u044f\u0444\u0435\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0442\u0435\u043e\u0440\u0438\u0438. \u041b., 1933, \u0441.191-214; \u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f.. \u0412\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u044b \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430 \u0432 \u043e\u0441\u0432\u0435\u0449\u0435\u043d\u0438\u0438 \u044f\u0444\u0435\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0442\u0435\u043e\u0440\u0438\u0438. \u041b., 1933, c. 468-469).<\/p>\n<p>Geni\u015f areala yay\u0131lm\u0131\u015f saraqur (sar\u0131, a\u011f oqur) etnonimi \u2013 Sarkine \u015f\u0259h\u0259ri; maraql\u0131d\u0131r ki, x\u0259z\u0259rl\u0259rin Don yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda da sald\u0131qlar\u0131 Sarkel \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131n\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011funu N.Marr t\u0259sdiq etmi\u015fdir (Bax: \u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f. \u0427\u0443\u0432\u0430\u0448\u0438-\u044f\u0444\u0435\u0442\u0438\u0434\u044b \u043d\u0430 \u0412\u043e\u043b\u0433\u0435. \u0427\u0435\u0431\u043e\u043a\u0441\u0430\u0440\u044b, 1926, \u0441.67, 71; \u041c\u0430\u0440\u0440 \u041d.\u042f.. \u0412\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u044b \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430 \u0432 \u043e\u0441\u0432\u0435\u0449\u0435\u043d\u0438\u0438 \u044f\u0444\u0435\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0442\u0435\u043e\u0440\u0438\u0438. \u041b., 1933, \u0441. 323-324), Sar\u0131 k\u0259ndi (Aspindza rayonu); tuba (tobol, tuva, tofalar) etnonimi: Toba, Qurtuban (Ah\u0131ska), Qaratuban, Qortuban (Ad\u0131g\u00fcn), Tobax\u00e7\u0131 (Ah\u0131skadan \u015fimalda) k\u0259ndl\u0259ri; k\u0259m\u0259r (q\u0259m\u0259r, qimir, komar, kamaritl\u0259r) etnonimi: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik K\u0259m\u0259rli v\u0259 Qomareti (Bor\u00e7al\u0131), Qomar (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndl\u0259ri; macar etnonimi: Macar-sxali (Xa\u015fur rayonu), Macar g\u00f6l\u00fc, A\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 Yuxar\u0131 Macar k\u0259ndl\u0259ri (Suxumi yax\u0131nl\u0131\u00ad\u011f\u0131nda); udi (utiqur, udon, uti) etnonimi: Ude k\u0259ndi (Ad\u0131g\u00fcn rayonu); kul (kol) etnonimi: tarixi Kola vilay\u0259ti (Ah\u0131skadan c\u0259nubda), Qullar (Bor\u00e7al\u0131) v\u0259 Kolaki (S\u0131qnax yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda) k\u0259ndl\u0259ri, kuyvar (xubair) etnonimi: Xubiar k\u0259ndi (Bor\u00e7al\u0131); sam (samar) etnonimi: Samqur (Ad\u0131g\u00fcn) v\u0259 Samqori (Bor\u00e7al\u0131) k\u0259ndl\u0259ri; Samser ma\u011faras\u0131 (Ax\u0131lk\u0259l\u0259k); az (uz) etno\u00adnimi: Azqur (Ah\u0131ska rayonu), Azman (Ax\u0131lk\u0259l\u0259k), Azg\u00fcd\u0259 (Aspindza) k\u0259ndl\u0259ri; sal etnonimi: Salieti v\u0259 Salo\u011flu k\u0259ndl\u0259ri (Bor\u00e7al\u0131); moxe (moqe, mukri, muqri) etnonimi: Mu\u011fanl\u0131, Mu\u011fan\u00e7\u0131 \u018fhm\u0259d, Muqlian (Bor\u00e7al\u0131), Muqaret (Ah\u0131ska), Moxe (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndl\u0259ri; tolos (tulus, teles, tules) etnonimi: Tolo\u015f k\u0259ndi (Aspindza); kuzan (quzan) etnonimi: Quzanl\u0131 (Er\u00adm\u0259nistan); ad\u0131g\u00fcn etnonimi: Ad\u0131g\u00fcn rayonu; qobu (kobu) etnonimi: Kobu\u00adleti \u015f\u0259h\u0259ri (Acar\u0131stan), Kobi (Kazbek rayonu), Qobieti (Aspindza), Kob\u0131\u00adxevi v\u0259 Kobaze (Ah\u0131ska) k\u0259ndl\u0259ri; g\u0259nc\u0259k etnonimi: Qandza (Boqda\u00adnovka, Ninosminda); b\u0259l\u0259nc\u0259r etnonimi: Balacur (Ad\u0131g\u00fcn), Balacauri k\u0259ndl\u0259ri (Tiflis); kun etnonimi: Kuna k\u0259ndi (Aspindza); anca (inc\u0259, onca, an\u00e7a, on\u00e7a) etnonimi: Edinc\u0259, \u0130ncqola, \u0130ncebla (Ah\u0131ska rayonu), \u0130nca, \u0130nc\u0259d\u0259r\u0259, \u0130nc\u0259da\u011f (Bor\u00e7al\u0131) k\u0259ndl\u0259ri; tu\u011f (tuk, tok) etnonimi: Tu\u011f (Boqdanovka); \u00e7ala etnonimi: \u00c7ala (Ah\u0131ska) v\u0259 \u00c7ela (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndl\u0259ri; basar (bazar) etnonimi: Bazarxana (Aspindza) k\u0259ndi; \u00e7icil (\u00e7igil) etnonimi: \u00c7igil (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndi; salar etnonimi: Salarda\u011f (Ah\u0131ska); oral (aral) etnonimi: Oral (Ah\u0131ska) v\u0259 Aral (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndl\u0259ri; ovat (abat) etnonimi: Abatxevi (Ah\u0131ska) k\u0259ndi; kergil (qurqul) etnonimi: Qorqul (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndi; balta (boltal\u0131) etnonimi: Balta (Laqodex v\u0259 Znaur) k\u0259ndl\u0259ri; xan\u00e7al etnonimi: Xan\u00e7ala k\u0259ndi (Boqdanovka) v\u0259 Xan\u00e7ala g\u00f6l\u00fc (Ax\u0131lk\u0259l\u0259k); xasb\u0259y etnonimi: Xasb\u0259y (Boqdanovka) k\u0259ndi; oruco\u011flu etnonimi: Orucalar (Ax\u0131lk\u0259l\u0259k) k\u0259ndi; dam\u011fa etnonimi: Dam\u011fal\u0131 (Ax\u0131lk\u0259l\u0259k) k\u0259ndi; zilan v\u0259 zaza etnonimi: Zilan (Ah\u0131ska), Zazan\u00e7\u0131, Zilan (indiki Erm\u0259nistan\u0131n Ax\u0131lk\u0259l\u0259kl\u0259 s\u0259rh\u0259d \u015fimal-q\u0259rbi), Zazal\u0131 (Ad\u0131g\u00fcn) k\u0259ndl\u0259ri; tele etnonimi: T\u0259hl\u0259 (Bor\u00e7al\u0131) k\u0259ndi v\u0259 sair\u0259 v\u0259 ilaax\u0131r.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Maraql\u0131 v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq\u0259 ehtiyac\u0131 olan siyah\u0131d\u0131r. Bu adlar eyni zamanda G\u00fcrc\u00fcstanda t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin t\u0259dqiqat areal\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 d\u0259 imkan verir. \u00dcmum\u0259n, faktiki material v\u0259 orijinal yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>\u018flb\u0259tt\u0259.Qeyd edim ki, C\u0259nubi-q\u0259rbi Qafqazda t\u00fcrk etnotoponiml\u0259ri haqq\u0131nda b\u00f6y\u00fck aliml\u0259r \u2013 V.V.Bartold, A.D.Andronikov, D.D.Paqirev, A.Y.Kr\u0131mski, M.F.K\u0131rz\u0131o\u011flu, L.N.Qumilyov, B.A.Budaqov, Q.A.Qeybul\u00adlayev, A.M.Do\u011fru, M.T.Zehtabi (Kiri\u015f\u00e7i), N.Q.Volkova v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 v\u0259 eyni zamanda \u201c\u015eahzad\u0259 Vaxu\u015fti. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n co\u011frafiyas\u0131\u201d, \u201cKartlis Sxovreba\u201d, Leonti Mrovelinin \u201cG\u00fcrc\u00fc \u00e7arlar\u0131n\u0131n tarixi\u201d kimi q\u0259dim g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 baxmaq olar. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa birba\u015fa aidiyyat\u0131 olan bu v\u0259 bu kimi bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm m\u0259nb\u0259l\u0259r dilimiz\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259yib. Bu t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r orijinaldan olmal\u0131d\u0131r. Tiflisd\u0259 g\u00fcrc\u00fc dilini bil\u0259n savadl\u0131 soyda\u015flar\u0131m\u0131z var. Onlar\u0131 c\u0259lb edib m\u00fc\u0259yy\u0259n i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u0259k olar. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n onu da deyim ki, universitetl\u0259rimizd\u0259 qafqaz\u015f\u00fcnasl\u0131q, g\u00fcrc\u00fc\u015f\u00fcnasl\u0131q, erm\u0259ni\u015f\u00fcnasl\u0131q \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis haz\u0131rlanm\u0131r. Ola bil\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n dil d\u0259rsl\u0259ri ke\u00e7ilir haradasa, ancaq bu m\u0259s\u0259l\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259lidir.<br \/>\n<b><br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Dediyiniz adlar tarixin izl\u0259ridir v\u0259 etnik m\u0259n\u015f\u0259yi bax\u0131m\u0131mdan \u00e7ox d\u0259y\u0259rli informasiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131d\u0131r. Bu maraql\u0131 etnotoponiml\u0259rd\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259sini ara\u015fd\u0131r\u0131b, d\u0259lill\u0259rl\u0259 onlar\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015f\u0259m. Bunlardan Sizin d\u0259 qeyd etdiyiniz \u2013 XONA \u2013 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Ad\u0131g\u00fcn rayonundak\u0131 Xona k\u0259ndi, Kutaisi \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Xoni k\u0259ndi, Tiflisin c\u0259nubunda yerl\u0259\u015f\u0259n Xunan qalas\u0131 co\u011frafi adlar\u0131 hun tayfa ittifaq\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 tarixi abid\u0259 kimi qoruyub bu g\u00fcn\u0259d\u0259k saxlam\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkdilli tayfa birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n olan hunlar\u0131n tayfa ittifaq\u0131 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l III \u0259srd\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. Bildiyim kimi, Siz T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f \u201cAh\u0131ska t\u00fcrkl\u0259ri: V\u0259t\u0259n bilgisi\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131zda h\u0259min \u0259razid\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259ri x\u00fcsusi t\u0259snif v\u0259 \u015f\u0259rh etmisiniz. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin yay\u0131lma areallar\u0131 \u00e7ox geni\u015fdir v\u0259 dissertasiyam\u0131zda bunu ayr\u0131ca c\u0259dv\u0259ld\u0259 vermi\u015fik. Bura Rusiya, Bolqar\u0131stan, Ukrayna, \u0130raq, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 s. dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 izl\u0259rin\u0259 rast g\u0259ldiyimiz t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259ri d\u0259 \u0259lav\u0259 ets\u0259k, etnonimik m\u0259nz\u0259r\u0259nin daha \u00e7ox areal geni\u015fliyinin \u015fahidi olar\u0131q.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Bu m\u0259nada, biz tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259ni-\u0259d\u0259bi bax\u0131mdan da geni\u015f xronoloji m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015far\u0131q \u2013 \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda, \u201cKoro\u011flu\u201dda, dastanlarda, folklorumuzun dig\u0259r m\u0259tnl\u0259rind\u0259 a\u015fkarlanan poetik co\u011frafiyaya baxsaq, \u00e7ox maraql\u0131 v\u0259 z\u0259ngin, ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131 bir m\u0259lumatla \u00fczl\u0259\u015firik.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Tamamil\u0259 do\u011frudur. M\u0259s\u0259l\u0259n, Qazant\u0259p\u0259 etnooronimi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Ninosminda rayonundak\u0131 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n q\u0259dim yaylaq yurdlar\u0131ndan birinin ad\u0131d\u0131r. Bu toponim \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d q\u0259hr\u0259man\u0131 Qazan xan\u0131n ad\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131r. Dastandak\u0131 hadis\u0259l\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 c\u0259r\u0259yan etm\u0259si, b\u0259zi toponiml\u0259rin ad\u0131n\u0131n haz\u0131rda Bor\u00e7al\u0131da izl\u0259rinin ya\u015famas\u0131 (Bax, Ula\u015fl\u0131 toponimin\u0259) v\u0259 Qazan t\u0259p\u0259 oroniminin T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n s\u0259rh\u0259ddind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si, oronimin Qazan xanla ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na inam\u0131 art\u0131r\u0131r. T\u00fcrk tayfalar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rin bir \u00e7oxunda da \u201cqazan\u201d komponentli etnotoponiml\u0259r\u0259 rast g\u0259l\u0259n \u0259ks\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bu fikird\u0259dirl\u0259r ki, Az\u0259rbaycan, \u015eimali Qafqaz, Ukrayna, Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan, T\u00fcrkm\u0259nistan, \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki toponiml\u0259rin dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 Qazan q\u0259bil\u0259sinin ad\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirir.<br \/>\n<b><br \/>\nAsif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0Bel\u0259likl\u0259, biz bu ecazkar yer adlar\u0131 il\u0259 ke\u00e7mi\u015fimiz\u0259, m\u0259n\u015f\u0259yimiz\u0259, tariximiz\u0259 v\u0259 etnogenez\u0259 i\u015f\u0131q salm\u0131\u015f oluruq. K\u00f6kl\u00fc olmayan xalq tarixi m\u0259kanda iz qoya bilm\u0259z, el\u0259c\u0259 d\u0259 k\u00f6kl\u00fc olmayan xalq\u0131n tarixi m\u0259kanda zad\u0259ganlar\u0131 ola bilm\u0259z. Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Ah\u0131ska a\u011falar, b\u0259yl\u0259r yurdu olmu\u015fdur. Bu \u0259razil\u0259rin yer adlar\u0131 \u2013 da\u011f, d\u0259r\u0259, t\u0259p\u0259, \u00e7ay, g\u00f6l, me\u015f\u0259, \u00e7\u0259m\u0259n, yol, s\u0259mt, k\u0259nd, m\u0259h\u0259ll\u0259 bu \u0259razil\u0259rin do\u011fma sakinl\u0259ri olan xalq\u0131n\u0131, \u00f6z sahibl\u0259rini b\u0259lirl\u0259yir. El\u0259c\u0259 d\u0259 yerli, k\u00f6kl\u00fc xalq\u0131n zad\u0259ganlar\u0131 olur. M\u0259n Ah\u0131ska il\u0259 ilgili ara\u015fd\u0131rmalarda Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Ah\u0131skada erm\u0259ni zad\u0259ganlar\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rilm\u0259diyini, y\u0259ni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259nd\u0259 bir daha \u0259min oldum ki, onlar bu yurdlar\u0131m\u0131za yadd\u0131rlar, g\u0259lm\u0259dirl\u0259r. Bildiyiniz kimi, \u00e7ar i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Ax\u0259lk\u0259l\u0259y\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb, t\u00fcrkl\u0259rin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si yurdlar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b, Osmanl\u0131ya getm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131b. Erm\u0259nil\u0259r buran\u0131 bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r v\u0259 separatizmin m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7eviribl\u0259r. Lakin h\u0259tta \u00e7ar d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn d\u0259 statistikas\u0131 burada tarix\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Bunu \u00fcmumi statistikadan ba\u015fqa, \u0259halinin silkl\u0259r, t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 t\u0259rkibi d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Brokhaus v\u0259 Efronun Ensiklopediyas\u0131ndan bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131m. 1887-ci ild\u0259 Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259 \u0259halinin silkl\u0259r \u00fczr\u0259 t\u0259rkibi bar\u0259d\u0259 statistik m\u0259lumat t\u00fcrkl\u0259rin burada \u0259silli-k\u00f6kl\u00fc xalq oldu\u011funu s\u00fcbut edir: 59.496 n\u0259f\u0259rd\u0259n dvoryanlar \u2013 5, xan, b\u0259y v\u0259 a\u011falar \u2013 253, ruhanil\u0259r \u2013 1.053, me\u015fanlar \u2013 21, k\u0259ndlil\u0259r \u2013 58.147, sahibkar k\u0259ndlil\u0259r \u2013 116, istefada v\u0259 ehtiyatda olan a\u015fa\u011f\u0131 r\u00fctb\u0259li m\u0259murlar \u2013 17 n\u0259f\u0259r olub (\u0411\u0440\u043e\u043a\u0433\u0430\u0443\u0437 \u0438 \u0415\u0444\u0440\u043e\u043d. \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u044f, \u0421\u041f\u0431., 1890, \u0442. 2, \u0441. 526). K\u00f6kl\u00fc olmayan, d\u00f6vl\u0259t ierarxiyas\u0131nda yer almayan xalq\u0131n zad\u0259gan\u0131 olmaz, g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, burada k\u00fcbar sinfin m\u00fctl\u0259q \u0259ks\u0259riyy\u0259rtini t\u00fcrkl\u0259r t\u0259\u015fkil edib. \u00dcmum\u0259n, G\u00fcrc\u00fcstanda \u0259silzad\u0259l\u0259r b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259tl\u0259 t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r olmu\u015flar, erm\u0259nil\u0259r yox. \u00c7ox \u015fadam ki, g\u0259nc v\u0259 istedadl\u0131 alimimiz, bor\u00e7al\u0131 \u0259silli pe\u015f\u0259kar tarix\u00e7i v\u0259 diplomat F\u0259xri Valeh o\u011flu Hac\u0131lar bu m\u00f6vzuya \u201cXIX \u0259sr Bor\u00e7al\u0131 \u0259halisinin imtiyazl\u0131 z\u00fcmr\u0259-l\u0259ri kameral t\u0259svirl\u0259rd\u0259\u201d adl\u0131 x\u00fcsusi monoqrafiya h\u0259sr etdi v\u0259 bir \u00e7ox milli-tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xartd\u0131. Toponiml\u0259rin t\u0259dqiqi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Sizin t\u0259dqiqat\u0131n\u0131z da, b\u00fct\u00fcn bu dedikl\u0259riniz d\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, bu v\u0259 ya dig\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 milli-tarixi m\u0259tl\u0259bl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lir.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Asif m\u00fc\u0259llim, minn\u0259tdaram bu d\u0259y\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u0259nim t\u0259dqiqat\u0131m\u0131n \u0259sas amac\u0131 el\u0259 bu dedikl\u0259rinizdir.G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n milli-etnik tarixin\u0259 n\u0259z\u0259r sald\u0131qda g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, t\u00fcrkl\u0259r (az\u0259rbaycanl\u0131lar) lap q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n, bizim eram\u0131zdan \u00e7ox-\u00e7ox \u0259vv\u0259ll\u0259rd\u0259n bu regionun bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 yurd salm\u0131\u015flar. Hal-haz\u0131rda az\u0259rbaycanl\u0131lar G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bor\u00e7al\u0131 (Kvemo-Kartli), Kaxet, Orta G\u00fcrc\u00fcstan (\u015eida Kartli) v\u0259 Mesxet-Mitanet diyarlar\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin, q\u0259dim Tiflis v\u0259 m\u00fcasir Rustavi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 ya\u015famaqdad\u0131rlar.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, s\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc unutmay\u0131n, dem\u0259k ist\u0259diyim m\u0259qama toxundunuz. Y\u0259qin raz\u0131la\u015fars\u0131n\u0131z ki, \u0259g\u0259r yay\u0131lma areallar\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131r\u0131qsa, dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q \u015f\u0259h\u0259ri olan Tiflisin t\u00fcrk tarixi-m\u0259d\u0259ni m\u00fchiti v\u0259 t\u00fcrk toponiml\u0259ri x\u00fcsusi bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Q\u0259dim Tiflisd\u0259ki t\u00fcrk toponiml\u0259ri bir \u00e7ox tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, m\u0259tbuatda, xatir\u0259l\u0259rd\u0259, b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 t\u0259sbitl\u0259nib. Bu aktual elmi m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259m d\u0259 milli tarix, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, Az\u0259rbaycan-g\u00fcrc\u00fc dostlu\u011fu, xalqlar\u0131m\u0131z\u0131n tolerantl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sidir. Bu bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259riniz maraql\u0131 olard\u0131.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0B\u0259li, Tiflis x\u00fcsusi bir al\u0259mdir. Tarixi qaynaqlarda paytaxt \u015f\u0259h\u0259ri olan Tiflisd\u0259 730-cu ild\u0259 m\u0259scid tikilm\u0259si v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus ayr\u0131ca q\u0259birstanl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 faktlar vard\u0131r. Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 tarix\u0259n m\u00f6vcud olmu\u015f bir \u00e7ox etnotoponiml\u0259r son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259\u015fdirils\u0259 d\u0259, xalq aras\u0131nda hal-haz\u0131rda da \u00f6z \u0259z\u0259li adlar\u0131 il\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmaqdad\u0131r. Bunlara misal olaraq t\u0259kc\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f Saburtala, Abbasabad meydan\u0131, Qo\u00e7ulu suyu, B\u0259z\u0259kli, Xocal\u0131, Qor\u00e7aqala, Tatar bazar\u0131, Tatar meydan\u0131, T\u0259kl\u0259 karvansaras\u0131, G\u0259nc\u0259 qap\u0131s\u0131, Ar\u0131xl\u0131, Basqallar, Seyidl\u0259r, \u015e\u0131xl\u0131, \u015eahtaxtl\u0131 v\u0259 s. etnotoponiml\u0259ri g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik .<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>B\u0259s m\u0259nb\u0259l\u0259r, tarixi m\u0259tnl\u0259r n\u0259 deyir b\u00fct\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r haqda? Qafqaz antik d\u00f6vrd\u0259n s\u0259yyahlar\u0131n, aliml\u0259rin, \u015fairl\u0259rin diqq\u0259tini c\u0259lb edib, burada kiml\u0259r olmay\u0131b \u2013 yunanlar, rumlar, \u0259r\u0259bl\u0259r, hindlil\u0259r, fir\u0259ngl\u0259r, ruslar, avropal\u0131lar v\u0259 sair\u0259 v\u0259 ilaax\u0131r\u2026<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>\u0130st\u0259r tarixi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcasir m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rin b\u0259zil\u0259rinin m\u0259n\u015f\u0259yi, etimologiyas\u0131, areallar\u0131, koordinatlar\u0131 v\u0259 keyfiyy\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda \u00e7ox qiym\u0259tli m\u0259lumatlar verilir. M\u00fcxt\u0259lif tarixi v\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda bu areal\u0131n etnotoponimik m\u0259nz\u0259r\u0259sinin t\u0259dqiqi olduqca m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n etnotoponimiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n d\u0259y\u0259rli material ver\u0259n tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rdir. Bu bax\u0131mdan h\u0259l\u0259 eradan \u0259vv\u0259l q\u0259dim yunan v\u0259 roma tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n Hekatey, Aristotel, Strabon, Plini, Ptomeley v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 X\u0259z\u0259r, Mu\u011fan, Hun, bun t\u00fcrk, ono\u011fur, q\u0131p\u00e7aq v\u0259 s. kimi etnoniml\u0259ri v\u0259 bunlar \u0259sas\u0131nda formala\u015fan etnotoponiml\u0259ri qeyd\u0259 alm\u0131\u015flar. Bu m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 etnotoponiml\u0259rin yay\u0131lma areallar\u0131, onlar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u0259razil\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri, bunlardan hans\u0131n\u0131n ilkin, hans\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259m\u0259 olmas\u0131 s\u0259thi \u015f\u0259kild\u0259 izah olunsa da, m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259ki ara\u015fd\u0131rmalar \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca d\u0259y\u0259rlidir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>B\u0259s g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259ri n\u0259 deyir?<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>XI \u0259srd\u0259 o\u011fuz-s\u0259lcuq t\u00fcrkl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 Zaqafqaziyaya g\u0259lib, q\u0131sa vaxtda, dem\u0259k olar ki, \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstanda m\u0259skunla\u015f\u0131rlar. H\u0259min d\u00f6vr\u00fcn g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 \u201cDavitis istorikosi\u201dd\u0259 (\u00e7ar IV Davidin tarixi) G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fcy\u00fc qeyd olunur: t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u0259razi Didi T\u00fcrkoba (B\u00f6y\u00fck t\u00fcrkl\u00fck), g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razi is\u0259 Kartveloba adlan\u0131r. N.N.\u015eengeliya qeyd edir ki, bu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 oturaq h\u0259yat ke\u00e7irm\u0259si prosesi ba\u015flan\u0131r v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisinin t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259si yaran\u0131r.<br \/>\n<b><br \/>\nAsif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Lakin tarix g\u00f6st\u0259rir ki, t\u00fcrkl\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstanda m\u0259skunla\u015fmas\u0131 he\u00e7 vaxt bu \u00f6lk\u0259y\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259tm\u0259yib. \u00c7ox q\u0259dimd\u0259n, x\u00fcsus\u0259n \u00c7ar David, Tamar d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f, Rusiya imperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 t\u00fcrkl\u0259r G\u00fcrc\u00fcstana s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t etmi\u015f, g\u00fcrc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyiyinin inki\u015faf\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015flar. Bu haqda bir \u015fox faktlar m\u0259lumdur, ancaq m\u00f6vzumuz ba\u015fqa oldu\u011fundan, \u00fcz\u0259rund geni\u015f dayanma\u011fa ehtiyac yoxdur. G\u00fcrc\u00fc-t\u00fcrk, G\u00fcrc\u00fcstan-Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259rinin q\u0259dimliyini v\u0259 s\u0259mimiliyini bir \u00e7ox tarixi v\u0259 \u0259d\u0259bi m\u0259nb\u0259l\u0259r t\u0259sdiq edir. El\u0259c\u0259 d\u0259 toponiml\u0259r t\u0259qdiql\u0259yir. G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n x\u00fcsusi an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d, klaasik dastanlar v\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat, s\u0259yyahlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu deyil\u0259nl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan vacib m\u0259nb\u0259dir.<br \/>\n<b><br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki etnotoponiml\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 ulu m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259miz olan v\u0259 VI-VII \u0259srl\u0259rin hadis\u0259l\u0259rini \u0259ks etdir\u0259n \u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131 h\u0259qiq\u0259t\u0259n \u0259v\u0259zedilm\u0259z m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. \u018fs\u0259rd\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n etnotoponiml\u0259r (K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i, Qa\u00e7a\u011fan, Yavuqlu, \u0130mir, Baydar, Sarvan, T\u00fcll\u0259r, Ula\u015fl\u0131, B\u0259yt\u0259k\u0259r, Azqanl\u0131, \u018frv\u0259nli, D\u0259ll\u0259r v\u0259 s.) D\u0259d\u0259 Qorqud d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 yax\u0131ndan s\u0259sl\u0259nir v\u0259 h\u0259m d\u0259 bu etnotoponiml\u0259rin fonetik formas\u0131nda el\u0259 bir ciddi d\u0259yi\u015fikliyin ba\u015f verm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yer-yurd adlar\u0131nda i\u015fl\u0259m\u0259si g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r. El\u0259c\u0259 d\u0259 qeyd etdiyiniz dig\u0259r m\u0259x\u0259zl\u0259r. Lakin bunlar ayr\u0131ca v\u0259 \u00e7ox geni\u015f bir m\u00f6vzudur.<br \/>\n<b><br \/>\nAsif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Sizinl\u0259 raz\u0131yam. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, klassik m\u0259nb\u0259l\u0259r, \u00fcmum\u0259n tarixi m\u0259tnl\u0259r son d\u00f6vrl\u0259r bizd\u0259 orijinalda yet\u0259rli \u00f6yr\u0259nilmir. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 tarixixini, el\u0259c\u0259 d\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259ri daha d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Sziin t\u0259dqiqat\u0131n\u0131nz x\u00fcsusi d\u0259y\u0259r\u0259 malikdir. T\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n etnooykoniml\u0259r, etnooroniml\u0259r, etnohidroniml\u0259r G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisinin tarixi-t\u00fcrk co\u011frafiyas\u0131n\u0131n mozaik m\u0259nz\u0259r\u0259sini yaratma\u011fa, bu torpaqlar\u0131 ana v\u0259t\u0259n kimi sev\u0259n v\u0259 ona s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n G\u00fcrc\u00fcstanda diaspora deyil, b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu yerli xalq oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck k\u00f6m\u0259k v\u0259 tutarl\u0131 d\u0259lill\u0259rd\u0259ndir. M\u0259n bel\u0259 adlardan birini \u2013 Zalqada D\u0259li da\u011f \u00e7evr\u0259sind\u0259 olan, ulu \u0259cdad\u0131m\u0131z\u0131n ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan Nayv\u0259li yaylas\u0131 v\u0259 Nayv\u0259li bula\u011f\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 h\u0259r d\u0259f\u0259 sad\u0259c\u0259 qohumlu\u011fa g\u00f6r\u0259 deyil, m\u0259hz t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u0259, bizim milli kimliyimizl\u0259 ba\u011fl\u0131 minl\u0259rl\u0259 faktdan biri oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 \u00e7\u0259kir\u0259m. B\u00fct\u00fcn bunlar bizim bu torpaqlar\u0131n aborigenl\u0259ri, buran\u0131n \u0259z\u0259li sakinl\u0259ri, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 tarix boyu dost, qarda\u015f toplum olaraq ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259fal\u0131 qon\u015fular oldu\u011fumuzu t\u0259sdiql\u0259y\u0259n faktlardan deyilmi?<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Asif m\u00fc\u0259llim, t\u0259bii ki, bu fikirl\u0259rinizl\u0259 \u015f\u0259rik\u0259m. Tarixin qan yadda\u015f\u0131 hesab olunan etnotoponiml\u0259r \u00f6lk\u0259nin, xalq\u0131n, h\u0259tta dilin inki\u015faf tarixini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. Xalq\u0131n tarixini, dilini, q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k, onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 izl\u0259rini t\u0259dqiq etm\u0259k, aboregenliyini s\u00fcbuta yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn etnotoponiml\u0259r \u0259v\u0259zedilm\u0259z m\u0259n\u0259vi c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259ndir. Bu bax\u0131mdan G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259r d\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n minillik tarixind\u0259n x\u0259b\u0259r verir. Bunlar h\u0259m d\u0259 bizim tarixi dostlu\u011fumuzun ni\u015fan\u0259l\u0259ridir v\u0259 onlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullarla d\u0259yi\u015fm\u0259k, t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259k yolverilm\u0259zdir. Ola bilsin ki, qohum olmayan dill\u0259rd\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir x\u00fcsusi ad\u0131 transkripsiya etm\u0259k olar. Lakin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin,m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259rin deydiyi kimi, \u201cyer tarixi yer adlar\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdirm\u0259k tolerantl\u0131q, dostluq meyarlar\u0131na ziddir v\u0259 \u0259slind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n xalq\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razid\u0259 tarixi \u0259lam\u0259tl\u0259rini itirm\u0259y\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:<\/b>\u00a0H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bel\u0259 vacib tarixi-m\u0259d\u0259ni \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259, m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rin\u0259, iki xalq\u0131n tarixi dostlu\u011funa d\u0259lal\u0259t etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, h\u0259m ke\u00e7\u0259n \u0259srd\u0259 v\u0259 h\u0259m d\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si, saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, tarixd\u0259n silinm\u0259si c\u0259hdl\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Tarixin canl\u0131 ni\u015fan\u0259si, Bor\u00e7al\u0131 t\u00fcrkl\u0259rinin milli kimliyinin v\u0259 m\u0259skunla\u015fma areal\u0131n\u0131n t\u0259sbiti olan toponiml\u0259r art\u0131q XIX y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259y\u0259, saxtala\u015fd\u0131r\u0131lma\u011fa ba\u015fland\u0131. Bu proses sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 s\u0259ngim\u0259di. Ke\u00e7\u0259n \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259n is\u0259 k\u00fctl\u0259vi hal ald\u0131 v\u0259 bu g\u00fcnl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 davam etm\u0259kd\u0259dir. Bu bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259rinizi bilm\u0259k \u0259h\u0259miyy\u0259tli olard\u0131.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>G\u00fcrc\u00fcstanda t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ke\u00e7\u0259n \u0259srin 30-cu ill\u0259rinin sonlar\u0131nda ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f, 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n sonra bu siyas\u0259t daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir. Regionda etnoniml\u0259r \u0259sas\u0131nda formala\u015fm\u0131\u015f etnooykoniml\u0259rin b\u0259zil\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015f, b\u0259zil\u0259ri r\u0259smi q\u0259rarlarla d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f v\u0259 ya g\u00fcrc\u00fc dilin\u0259 transkripsiya edilmi\u015fdir. Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131z g\u00f6st\u0259rir ki, ke\u00e7\u0259n \u0259srin 30-cu ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n 90-c\u0131 ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 kimi 60-a q\u0259d\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259 ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir ki, bunun da 20-d\u0259n \u00e7oxu etnonimik s\u0259ciyy\u0259lidir. 1932-ci ilin fevral ay\u0131n\u0131n 13-d\u0259 Sarvan ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k \u0259vv\u0259l Bor\u00e7al\u0131, sonra is\u0259 Marneuli adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 12 iyun 1949-cu ild\u0259 Dmanisi rayonu \u0259razisind\u0259ki C\u0259layir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259 Qora adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1942-ci ilin aprel ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 Zalqa rayonu \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Yaqublu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k \u00c7apayevka adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1949-cu ilin 12 iyul tarixind\u0259 Dmanisi rayonu \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f Mam\u0131tl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Mtisdziri qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Lakin bu proses 1990-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259ki qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 x\u00fcsusil\u0259 intensiv hal ald\u0131. Hakimiyy\u0259t bo\u015flu\u011fundan istifad\u0259 ed\u0259n qarag\u00fcruh q\u00fcvv\u0259l\u0259r h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 edib tarixi t\u00fcrk toponiml\u0259rini k\u00fctl\u0259vi d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:\u00a0<\/b>1990-1992-ci ill\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131nda dem\u0259k olar ki, b\u00f6y\u00fck k\u0259ndl\u0259rin adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir. Bizim s\u00f6hb\u0259timizin m\u0259rk\u0259zind\u0259 etnotoponiml\u0259r dayand\u0131\u011f\u0131ndan 1991-1992-ci ill\u0259rd\u0259 d\u0259yi\u015fdirilib g\u00fcrc\u00fc adlar\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z edilmi\u015f tarixi toponiml\u0259rd\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259rdim. Bu siyah\u0131da Babaki\u015fil\u0259r v\u0259 \u018fsm\u0259l\u0259r 1991-ci ild\u0259 olmaqla, qalanlar\u0131 1992-d\u0259 d\u0259yi\u015fdirilib. \u00d6nd\u0259 tarixi t\u00fcrk ad\u0131n\u0131, sonra is\u0259 yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f g\u00fcrc\u00fc variant\u0131 t\u0259qdim edilib: Abdall\u0131 \u2013 Cavaxi, Babaki\u015fil\u0259r \u2013 Po\u00e7xvernani (1991), \u018fsm\u0259l\u0259r \u2013 M\u00e7kneti (1991), Kolay\u0131r \u2013 Tsurtavi, Qo\u00e7ulu \u2013 \u00c7apala, Saracl\u0131 \u2013 Mamxuti, H\u0259s\u0259nxocal\u0131 \u2013 Xibiskuri, \u0130mirh\u0259s\u0259n \u2013 Savaneti, Da\u015fl\u0131qullar \u2013 Muxrana, Faxral\u0131 \u2013 Talaveri, Ar\u0131xl\u0131 \u2013 Naxiduri, Mu\u011fanl\u0131 \u2013 Farizi, K\u0259p\u0259n\u0259k\u00e7i \u2013 Kvemo Bolnisi, A\u015fa\u011f\u0131 Qo\u015fakils\u0259 \u2013 Kvemo Arkveni, Yuxar\u0131 Qo\u015fakils\u0259 \u2013 Zemo Arkveni, Molla\u0259hm\u0259dli \u2013 Xataveri, Sarallar \u2013 Zvareti, M\u0131\u011f\u0131rl\u0131 \u2013 Vaneti, \u0130nc\u0259o\u011flu \u2013 \u015eua Bolnisi, A\u015fa\u011f\u0131 G\u00fcl\u0259ver \u2013 Qeta, Yuxar\u0131 G\u00fcl\u0259ver \u2013 Djipor, D\u0259mirli \u2013 Xaxlodjivari, Kibircik \u2013 Djersi, Arakel \u2013 Djedjipariani, D\u0259ll\u0259r \u2013 Mu\u015fevani, Zol-G\u00fcv\u0259c \u2013 Zveli Kve\u015fi, B\u0259yt\u0259k\u0259r \u2013 Bartakvi, Qarada\u015fl\u0131 \u2013 \u0130crita, Qaratikan \u2013 Saberiti, \u015ei\u015fqala \u2013 Brlaxanli, Tapan \u2013 Dspeli, \u00c7atax \u2013 Xaissopeli, Ayorta \u2013 Akaurt, C\u0259f\u0259rli \u2013 Samtredo\u2026<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>\u00c7ox a\u011f\u0131r m\u0259s\u0259l\u0259dir, bu g\u00fcn bel\u0259 k\u00fctl\u0259vi d\u0259yi\u015fm\u0259\u0259r olmasa da, m\u00fc\u0259yy\u0259n hallarla yen\u0259 d\u0259 rastla\u015f\u0131r\u0131q. G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0259sd ham\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnd\u0259 ba\u015f verdi. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 erm\u0259ni faktoru da ciddi rol oynad\u0131. Lakin t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bununla ba\u011fl\u0131 ictimaiyy\u0259timiz h\u0259m Bor\u00e7al\u0131da, h\u0259m Bak\u0131da yaln\u0131z gileyl\u0259ndi. Siz bu m\u0259s\u0259l\u0259ni h\u0259m dissertasiyan\u0131zda, h\u0259m d\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259rinizd\u0259 elmi \u0259saslarla qald\u0131rm\u0131s\u0131n\u0131z. Bu g\u00fcn G\u00fcrc\u00fcdtandak\u0131 t\u00fcrk etnotoponiml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259t n\u0259 yerd\u0259dir? Prosesl\u0259r nec\u0259 c\u0259r\u0259yan edir? Bu add\u0259yi\u015fm\u0259d\u0259 hans\u0131 \u00fcsullardan, vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunur v\u0259 n\u0259 etm\u0259liyik.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6kl\u00fc xalq oldu\u011funu \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n q\u0259dim tarix\u0259 malik etnoniml\u0259r \u0259sas\u0131nda formala\u015fan etnotoponiml\u0259rinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si prosesi bir \u00e7ox spesifik \u00fcsullarla, o c\u00fcml\u0259d\u0259n g\u00fcrc\u00fc dilin\u0259 m\u0259xsus co\u011frafi appelyativl\u0259rl\u0259 d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. G\u00fcrc\u00fcl\u0259r bu prosesd\u0259 g\u00fcrc\u00fc dilind\u0259ki \u201csopeli (k\u0259nd), zemo (yuxar\u0131), kvemo (a\u015fa\u011f\u0131), did (b\u00f6y\u00fck), patara (balaca, bala), xevi (d\u0259r\u0259), ukapa (ax\u0131r\u0131nc\u0131), \u015fvilis (o\u011fus, o\u011flu) v\u0259 s. co\u011frafi terminl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Lakin q\u0259dim tarix\u0259 malik t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponiml\u0259rinin bu \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si yolverilm\u0259zdir v\u0259 bel\u0259 etnotoponiml\u0259rin tarixi-linqvistik aspektd\u0259 t\u0259dqiqi \u0259sl h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r, bununla da iki xalq\u0131n, h\u0259m az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n, h\u0259m d\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin dostlu\u011funa zidd olan b\u0259zi k\u0259nar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin m\u0259krli siyas\u0259tini a\u015fkar edir.<\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>Tamamil\u0259 do\u011frudur, bu g\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rimiz dost, qarda\u015f, m\u00fcttt\u0259fiqlik m\u00fcnasib\u0259tind\u0259dir. Tarixd\u0259 d\u0259 biz h\u0259mi\u015f\u0259 dost olmu\u015fuq. \u018fmin\u0259m ki, bu xo\u015fag\u0259lm\u0259z hallar ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalacaq. \u0130nan\u0131ram ki, bu s\u00f6hb\u0259timiz d\u0259 oxucular\u0131m\u0131zda bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 maraq oyadacaq. V\u0259 Siz\u0259, h\u00f6rm\u0259tli H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildirir\u0259m. \u00c7ox maraql\u0131, m\u0259nal\u0131 v\u0259 d\u0259y\u0259rli m\u0259lumat, m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 fikirl\u0259rinizl\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz. \u00dcmid ed\u0259k ki, bu s\u00f6hb\u0259t oxucular\u0131m\u0131z\u0131n, m\u0259suliyy\u0259tli \u015f\u0259xsl\u0259rin diqq\u0259tini bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ld\u0259c\u0259k. Bizl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n suallar \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 m\u0259cbur ed\u0259c\u0259k. Bu v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259 etm\u0259k olar? T\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li toponiml\u0259rin b\u0259rpas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? Paralel adlar i\u015fl\u0259n\u0259 bil\u0259rl\u0259rmi? \u018fn az\u0131, xalq\u0131n yadda\u015f\u0131nda bu adlar\u0131 nec\u0259 ya\u015fadaq? H\u0259tta Bak\u0131da \u0259hali, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bor\u00e7al\u0131 \u0259silli b\u0259zi g\u0259ncl\u0259r Bor\u00e7al\u0131dan ba\u015fqa bu tarixi m\u0259sk\u0259nl\u0259rimiz\u0259 aid bir toponim, dem\u0259k olar ki, bilmir. G\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f, unudulmu\u015f, m\u00f6vcud toponiml\u0259rin elmi kataloqu, l\u00fc\u011f\u0259ti haz\u0131rlan\u0131bm\u0131? \u00c7\u0131x\u0131\u015f yolu n\u0259d\u0259dir? Suallar bir q\u0259d\u0259r \u00e7ox oldu, ancaq bunlar a\u011fr\u0131l\u0131, milli tale v\u0259 milli kimlik m\u0259s\u0259l\u0259sidir v\u0259 g\u00f6z yummal\u0131 deyil. \u0130nanmaq ist\u0259rdik ki, m\u00fcdrik xalqlar\u0131m\u0131z bundan sonra da \u0259z\u0259li v\u0259 \u0259b\u0259di dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259t \u0259sas\u0131nda ya\u015famaqda davam ed\u0259c\u0259k. Do\u011fma v\u0259t\u0259nimiz G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 milli ni\u015fan\u0259l\u0259rimiz qorunub saxlanacaq, itirilmi\u015f m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259rimiz b\u0259rpa oluncaq. V\u0259 b\u00fct\u00fcn bu amallara y\u00f6n\u0259lmi\u015f maraql\u0131 s\u00f6hb\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Siz\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m, yeni yarad\u0131c\u0131l\u0131q u\u011furlar\u0131 arzulay\u0131ram.<\/p>\n<p><b>H\u00fcsniyy\u0259 \u00c7obanova:<\/b>\u00a0Asif m\u00fc\u0259llim, m\u0259n d\u0259 bu d\u0259v\u0259t\u0259 v\u0259 bel\u0259 bir vacib m\u00f6vzuda s\u00f6hb\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Siz\u0259 minn\u0259tdaram. Bor\u00e7al\u0131ya h\u0259sr olunmu\u015f bel\u0259 bir d\u0259y\u0259rli Layih\u0259nin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 v\u0259 ideya m\u00fc\u0259llifi olan g\u00f6rk\u0259mli ictimai xadim, v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r ziyal\u0131, AVC\u0130YA-n\u0131n prezidenti h\u00f6rm\u0259tli Elxan S\u00fcleymanova s\u0259mim-q\u0259lbd\u0259n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/zim.az\/elm\/humanitar\/5667-grcstann-trk-mnli-etnotoponomlri-tarix-masir-vziyyt-v-glck.html\"><b>http:\/\/zim.az\/elm\/humanitar\/5667-grcstann-trk-mnli-etnotoponomlri-tarix-masir-vziyyt-v-glck.html<\/b><\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/avciya.az\/gurcustanin-turk-m%c9%99ns%c9%99li-etnotoponoml%c9%99ri-tarix-muasir-v%c9%99ziyy%c9%99t-v%c9%99-g%c9%99l%c9%99c%c9%99k\/?fbclid=IwAR2nPoUUesuCJd35IZ3uTgzDjGCUxYiW-dZiZZ9mgYH_K4cMS1DZu-GvjrE\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><b>https:\/\/avciya.az\/gurcustanin-turk-m\u0259ns\u0259li-etnotoponoml\u0259ri-tarix-muasir-v\u0259ziyy\u0259t-v\u0259-g\u0259l\u0259c\u0259k\/<\/b><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><b>ZiM.Az<\/b><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><b>AVC\u0130YA-n\u0131n \u201cBOR\u00c7ALI S\u00d6HB\u018fTL\u018fR\u0130\u201d Layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 professor Asif Hac\u0131l\u0131<br \/>\nv\u0259 Bor\u00e7al\u0131 \u0259silli dil\u00e7i alim, filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na AAHM-in ba\u015f m\u00fc\u0259llimi<br \/>\nH\u00fcsniyy\u0259 M\u0259d\u0259d q\u0131z\u0131 \u00c7obanovan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnotoponoml\u0259rinin tarixi, m\u00fcasir v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f m\u00fckalim\u0259ni t\u0259qdim edirik.<\/b><\/p>\n<p><b>Asif Hac\u0131l\u0131:\u00a0<\/b>H\u00fcsniyy\u0259 xan\u0131m, Siz \u2013 Bor\u00e7al\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli alimi, pedaqoqu, ictimai xadimi M\u0259d\u0259d \u00c7obanovun \u00f6vlad\u0131 v\u0259 onun bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnasl\u0131q elmi yolunu davam etdir\u0259n v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r alim, ziyal\u0131s\u0131n\u0131z. El\u0259c\u0259 d\u0259 istedadl\u0131 bor\u00e7al\u0131\u015f\u00fcnas alim M\u00fc\u015ffiq Bor\u00e7al\u0131n\u0131n bac\u0131s\u0131s\u0131n\u0131z. Siz dissertasiyan\u0131z\u0131 h\u0259m elmi, h\u0259m milli, h\u0259m ictimai-tarixi bax\u0131mdan vacib m\u00f6vzuya \u2013 G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 t\u00fcrk \u0259silli toponiml\u0259r\u0259 h\u0259sr etmisiniz. Y\u0259qin ki, yurdumuzun d\u0259y\u0259rli xan\u0131m ziyal\u0131s\u0131, istedadl\u0131 alimi kimi, formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131z ail\u0259 v\u0259 t\u0259hsil m\u00fchi<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2648,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,5,3,15,1],"tags":[],"class_list":["post-2649","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-azrbaycan","category-bolus","category-borcali","category-darvaz","category-xbr-xtti"],"views":693,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2649","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2649"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2649\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2652,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2649\/revisions\/2652"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2648"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2649"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2649"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2649"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}