{"id":1774,"date":"2017-10-02T21:40:52","date_gmt":"2017-10-02T17:40:52","guid":{"rendered":"http:\/\/borcali.org\/?p=1774"},"modified":"2018-02-09T17:17:20","modified_gmt":"2018-02-09T13:17:20","slug":"1774","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/borcali.org\/?p=1774","title":{"rendered":"\u0130K\u0130D\u0130LL\u0130 B\u0130R XALQ YARATMAQ OLARMI?"},"content":{"rendered":"<p>\u00c7al\u0131\u015facam \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u00fc\u00e7 sual\u0131 bir sistem \u0259traf\u0131nda izah edim. \u0130kidilli xalq yaratmaq tolerant bir yana\u015fma deyil. Sual yarana bil\u0259r ki, ikidilli xalq yaratsaq, onda ba\u015fqa dilli xalqlar\u0131n taleyi n\u0259 olacaq? Daha yax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, \u201c\u00e7oxdilli xalq\u201d yarada bil\u0259k. G\u00fcrc\u00fcstanda bird\u0259n \u00e7ox dilin r\u0259smi dil olmas\u0131n\u0131 ist\u0259yiriks\u0259, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n uy\u011fun model \u0130sve\u00e7r\u0259 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m. Niy\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259 modeli? Milanda olanda \u0130taliyan\u0131n \u0130sve\u00e7r\u0259 s\u0259rh\u0259din\u0259 yax\u0131n olan Como ad\u0131nda bir q\u0259s\u0259b\u0259y\u0259 gedirdim, ancaq el\u0259 oldu ki, yuxulad\u0131m, oyand\u0131m ki, \u0130sve\u00e7r\u0259 s\u0259rh\u0259dind\u0259 italyan dili dan\u0131\u015fan Chiasso q\u0259s\u0259b\u0259sin\u0259 ke\u00e7mi\u015f\u0259m. Bu m\u0259nt\u0259q\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn yaz\u0131lar italyanca idi. Bildiyimiz kimi \u0130sve\u00e7r\u0259nin 4 r\u0259smi dili var. 63,7 % alman dili, 20,4 frans\u0131z dili, 6,5 % italyan dili v\u0259 sad\u0259c\u0259 0,5 % roman dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. Bunlar \u00f6lk\u0259nin r\u0259smi dill\u0259ridir, \u00e7\u00fcnki bu dill\u0259r yerli \u0259hali t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilir. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin 8 milyonluq \u00f6lk\u0259d\u0259 yaln\u0131z 450,000 n\u0259f\u0259r italiyanca dan\u0131\u015f\u0131r sad\u0259c\u0259 36,000 roman dilini dan\u0131\u015f\u0131r, v\u0259 bu dill\u0259r &#8220;r\u0259smi dil&#8221; statusunu da\u015f\u0131y\u0131r. Bu arada romanlar \u0130sve\u00e7r\u0259d\u0259 ya\u015fayan \u00e7ing\u0259n\u0259l\u0259rdi, y\u0259ni G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n ki\u00e7ik rayonu q\u0259d\u0259r \u0259halisi olan romanlar\u0131n r\u0259smi dill\u0259ri var. Sah\u0259si 44 hektar, \u0259halisi is\u0259 1000 n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n olan v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n ki\u00e7ik \u00f6lk\u0259si olan Vatikan\u0131n bel\u0259 lat\u0131nca v\u0259 italyanca olmaq \u00fczr\u0259 iki r\u0259smi dili var.<\/p>\n<p>\u0130sve\u00e7r\u0259nin italyanca dan\u0131\u015f\u0131lan hiss\u0259sind\u0259 g\u0259z\u0259rk\u0259n x\u00fcsusi il\u0259 insanlara suallar\u0131 almanca \u00fcnvanlay\u0131rd\u0131m, ancaq t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirici bir m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131m. Dem\u0259k olar ki, burda almanca bil\u0259nl\u0259rin say\u0131 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q az idi. Y\u0259ni \u00f6lk\u0259nin birinci v\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck r\u0259smi dili olan alman dilini v\u0259 ya ikinci r\u0259smi dili olan frans\u0131z dilini, italyan v\u0259 ya roman dilini dan\u0131\u015fanlar\u0131n bilib-bilm\u0259m\u0259si vacib hesab olunmur. H\u0259r regionda r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fm\u0259 o b\u00f6lg\u0259d\u0259 \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil ed\u0259n xalq\u0131n, ba\u015fqa dill\u0259 des\u0259k, daha \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131lan dild\u0259 ba\u015f verir. Bizd\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t dilini bil\u0259n\u0259 &#8220;h\u0259r\u015fey\u015f\u00fcnas&#8221;, bilm\u0259y\u0259n\u0259 is\u0259 qat\u0131 savads\u0131z olaraq bax\u0131lma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>3 r\u0259smi dili olan Bel\u00e7ikada s\u0259f\u0259rd\u0259 olanda \u00e7ox t\u0259\u0259cc\u00fcbedici bir m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131m. Qatar hans\u0131 dilin \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131l\u0131d\u011f\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259n ke\u00e7irs\u0259, anonslar, yaz\u0131lar o dil\u0259 avtomatik \u00e7evrilirdi. Biz\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n bir xan\u0131m\u0131n qeyd etiyi kimi: \u201cM\u0259n frans\u0131z dilliy\u0259m. Almancan\u0131n r\u0259smi dil oldu\u011fu yerd\u0259 m\u0259nim ay almanca bilm\u0259k \u015f\u0259rtdir, ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u0259m, amma dan\u0131\u015fa bilmir\u0259m kimi kaprizl\u0259r bizl\u0259r\u0259 laz\u0131m g\u0259lmir. Bizd\u0259n \u00f6tr\u00fc vacib hesab olunan \u00f6z ana dilimizi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcb d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259yinizdir.<\/p>\n<p>Adic\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259d\u0259 bir \u015f\u0259h\u0259r\u0259 v\u0259 ya k\u0259nd\u0259 ged\u0259nd\u0259 o k\u0259ndd\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 hans\u0131 dil dan\u0131\u015f\u0131l\u0131rsa, o \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 ya k\u0259ndin ad\u0131 da o dild\u0259 yaz\u0131l\u0131r. Bu v\u0259ziyy\u0259t \u00f6lk\u0259ni b\u00f6lm\u0259kd\u0259n qoruyur v\u0259 b\u00f6lm\u0259 kimi t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 bir t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikdir. Bunu nec\u0259 iddia edir\u0259m? \u0130sve\u00e7r\u0259 qanunlar\u0131na baxsaq, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n liberal silah qanunlar\u0131na sahib olan bir \u00f6lk\u0259dir. 8 milyona yax\u0131n \u0259halisi olan \u00f6lk\u0259d\u0259 2.3 milyondan 4.5 milyona q\u0259d\u0259r insan\u0131n silah\u0131 var. \u00d6lk\u0259nin bu c\u00fcr \u00e7ox silahlara malik olmas\u0131 risk kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r, ancaq dem\u0259k olar ki, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 sayda cinay\u0259tl\u0259rin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 olan \u00f6lk\u0259dir. Bir \u00e7ox h\u0259bsxana otel\u0259 \u00e7evrilir. Dem\u0259k olar ki, \u0130sve\u00e7r\u0259 d\u00fcnyada birba\u015fa demokratiyayla \u0259n yax\u0131n idar\u0259 edildiyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, h\u0259r hans\u0131 bir v\u0259t\u0259nda\u015f h\u0259r hans\u0131 bir qanunu m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ver\u0259 bil\u0259r v\u0259 konstitusiyada d\u0259yi\u015fiklik t\u0259klif ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130ndi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259rik ki, bu \u00e7ox dilli siyas\u0259t sad\u0259c\u0259 Avropadam\u0131 m\u00f6vcuddur? \u018flb\u0259tt\u0259 ki, yox! Bax\u0131n d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 insanl\u0131\u011fa n\u00fcmun\u0259 veril\u0259c\u0259k, h\u0259tta &#8220;m\u00fck\u0259mm\u0259l\u201d dey\u0259 bil\u0259c\u0259yim b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rab\u0259rliyi v\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya t\u0259dris ed\u0259n bir \u00f6lk\u0259 var. Bu bir zamanlar Nelson Mandelan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi C\u0259nubi Afrika Respublikas\u0131 v\u0259 Huqo \u00c7avez\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015f oldu\u011fu Venezuellad\u0131r. C\u0259nubi Afrika Respublikas\u0131n\u0131n 11 r\u0259smi dili var. Bu 11 dil aras\u0131nda holland a\u011flar\u0131n\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 afrikaans v\u0259 ingilisl\u0259rin dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 ingilsc\u0259 d\u0259 var ki, bu dill\u0259r irq\u00e7i apartheid rejimi il\u0259 \u0259srl\u0259r boyu bu torpaqlar\u0131 idar\u0259 ed\u0259n a\u011fd\u0259rili azl\u0131qlar\u0131n dilidir. Dig\u0259r doqquz dil \u00f6lk\u0259d\u0259 qarad\u0259rilil\u0259rin siyasi \u00e7oxlu\u011fu il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan r\u0259smi dill\u0259rdir. 20 il \u0259vv\u0259l irq\u00e7i-fa\u015fist apartheid rejimi il\u0259 milyonlar \u00fcz\u0259rind\u0259n hakimiyy\u0259t quran a\u011fd\u0259rili azl\u0131qlar\u0131n idar\u0259 etdiyi, qarad\u0259rilil\u0259rin insan yerin\u0259 qoyulmad\u0131\u011f\u0131, t\u0259hsil alma haqq\u0131 \u0259lind\u0259n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 11 r\u0259smi dilin dan\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 C\u0259nubi Afrika Resbublikas\u0131 bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n \u0259n liberal \u00f6lk\u0259l\u0259ri siyah\u0131s\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Maraql\u0131 bir n\u00fcmun\u0259 is\u0259 Venezuellad\u0131r. Venezuella qanunlar\u0131nda t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndrici d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u201c\u00e7oxsayl\u0131, limitsiz, r\u0259smi dill\u0259r\u0259&#8221; sahibdir. Venezuellan\u0131n ilk r\u0259smi dili ispan dilidir. \u0130span dilind\u0259n ba\u015fqa Venezuellan\u0131n c\u0259nubundan \u015fimal\u0131na q\u0259d\u0259r ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn q\u0131z\u0131ld\u0259rilil\u0259rin dili Venezuella d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259smi dill\u0259ri aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz kimi bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r qit\u0259sind\u0259 h\u0259r t\u0259r\u0259fin\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 \u201c\u00e7oxdilli xalqlar\u201d n\u00fcmun\u0259sind\u0259 \u0259n g\u0259li\u015fmi\u015f, \u0259n sosial v\u0259 \u0259n liberal \u00f6lk\u0259l\u0259r dayanmaqdad\u0131r. S\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll ed\u0259 bilm\u0259mi\u015f, t\u0259hsil v\u0259ziyy\u0259ti a\u015fa\u011f\u0131 olan, insanlar\u0131n ana dill\u0259rini do\u011fru d\u00fczg\u00fcn \u00f6yr\u0259n\u0259 bilm\u0259diyi, elm adamlar\u0131n\u0131n, m\u00fc\u0259lliml\u0259rin, h\u0259kimin yet\u0259rinc\u0259 d\u0259y\u0259r g\u00f6rm\u0259diyi, insanlar\u0131 statuslar\u0131na v\u0259 maddi durumuna g\u00f6r\u0259 d\u0259y\u0259r g\u00f6rd\u00fcy\u00fc bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 n\u0259inki \u201cikidilli xalq yaratmaq\u201d he\u00e7 t\u0259k dilli bir xalq\u0131n bel\u0259 olub-olmad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131ndad\u0131r. \u018fdal\u0259tsizliy\u0259 g\u00f6z yuman, s\u0259s \u00e7\u0131xara bilm\u0259y\u0259n, g\u00fccl\u00fcn\u00fcn qar\u015f\u0131s\u0131nda susub ba\u015f \u0259y\u0259n bir dilsizl\u0259r xalq\u0131 yarad\u0131lacaq.<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llif: Emin Yadigarov<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">M\u0259nb\u0259:\u00a0<a href=\"https:\/\/borchalitv.wordpress.com\/2017\/10\/02\/ikidilli-bir-xalq-yaratmaq-olarmi\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">borchalitv.wordpress.com<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c7al\u0131\u015facam \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u00fc\u00e7 sual\u0131 bir sistem \u0259traf\u0131nda izah edim. \u0130kidilli xalq yaratmaq tolerant bir yana\u015fma deyil. Sual yarana bil\u0259r ki, ikidilli xalq yaratsaq, onda ba\u015fqa dilli xalqlar\u0131n taleyi n\u0259 olacaq? Daha yax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, \u201c\u00e7oxdilli xalq\u201d yarada bil\u0259k. G\u00fcrc\u00fcstanda bird\u0259n \u00e7ox dilin r\u0259smi dil olmas\u0131n\u0131 ist\u0259yiriks\u0259, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n uy\u011fun model \u0130sve\u00e7r\u0259 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m. Niy\u0259&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1775,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,2,1],"tags":[],"class_list":["post-1774","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-borcali","category-gurcustan","category-xbr-xtti"],"views":1255,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1774","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1774"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1774\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1777,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1774\/revisions\/1777"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1775"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1774"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1774"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/borcali.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1774"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}